Evropa više ne može računati na Sjedinjene Američke Države kao garanta svoje sigurnosti.
To je osnovna poruka analize objavljene u časopisu Foreign Affairs, koju potpisuje Max Bergmann, direktor programa za Evropu, Rusiju i Evroaziju i Stuart Centra za evroatlantske i sjevernoevropske studije pri američkom think tanku CSIS.
Od kraja Drugog svjetskog rata, američka vojna moć je ključni stub evropske sigurnosti i integracije, što je vjerovatno bilo najveće vanjskopolitičko dostignuće Washingtona.
Ali administracija američkog predsjednika Donalda Trumpa jasno je stavila do znanja da SAD više ne žele igrati ulogu garanta evropske sigurnosti. Prijetila je okupacijom teritorije NATO-a, smanjila podršku Ukrajini, uvela carine evropskim saveznicima i u svojoj Nacionalnoj sigurnosnoj strategiji za 2025. godinu pozvala na "podsticanje otpora trenutnom evropskom smjeru".
Poruka, piše Bergmann, je jasna: Evropa se više ne može oslanjati na SAD. Po prvi put u osam decenija, kontinent je ostavljen sam.
Evropa se suočava s ruskom prijetnjom
U takvim okolnostima, evropske države ponovo postaju ranjive na rusku agresiju. Ako Moskva, nakon Ukrajine, obnovi svoju ratnu mašineriju i okrene pažnju dalje na zapad, Istočna Evropa bi se brzo mogla naći pod prijetnjom. To, smatra autor knjige Foreign Affairs, trebalo bi potaknuti evropske lidere na radikalnu promjenu u odbrambenoj politici.
Ali takav preokret se još ne dešava. Iako su se članice NATO-a obavezale da će povećati izdvajanja za odbranu na 3,5 posto BDP-a do 2035. godine, sam novac neće donijeti sigurnost. Problem nije finansijski, već strukturni: evropske vojske nisu organizovane da brane kontinent bez Sjedinjenih Država.
Max Bergmann upozorava da su evropski lideri svjesni svoje sigurnosne zavisnosti, ali negiraju zaključke koji iz toga proizlaze. Ključna prepreka je uvjerenje da je odbrana nacionalna, a ne evropska odgovornost. Države žele zadržati punu kontrolu nad vlastitim vojskama, ali time ignorišu činjenicu da Evropa nije suverena u odbrani od 1945. godine, već se decenijama oslanjala na stranu silu - Sjedinjene Američke Države.
Sada kada se SAD povlače, najefikasniji način odbrane bez Washingtona je integracija odbrambenih napora. Evropa mora učiniti ono što čini u svakoj ozbiljnoj krizi - aktivirati Evropsku uniju. Vrijeme je, piše Bergmann, da EU postane evropski Pentagon.
Historijski presedan i propuštena prilika
Ovo nije prvi put da se Evropa suočava s američkim povlačenjem. Krajem 1940-ih, Washington je želio povući svoje trupe iz Evrope, ali zapadnoevropske države su bile preslabe da se brane, dok je sovjetska prijetnja bila prevelika.
Cilj SAD-a u to vrijeme nije bio NATO, koji je, prema historičaru Stenu Rynningu, smatran privremenim rješenjem, već izgradnja ujedinjene Evrope kao "treće sile". Prvi korak bio je osnivanje Evropske zajednice za ugalj i čelik 1950. godine, projekta koji je imao za cilj pomirenje Francuske i Njemačke i integraciju ratne industrije kontinenta.
Nakon izbijanja Korejskog rata 1950. godine i straha od sovjetske invazije, francuski premijer René Pleven predložio je stvaranje evropske vojske. Šest zemalja je 1952. godine potpisalo sporazum o zajedničkoj vojsci, budžetu i institucijama, ali ga je francuski parlament 1954. godine odbacio iz straha od gubitka suvereniteta. Američke trupe su tako ostale u Evropi - trajno.
Rezultat je bio da se Evropa nikada nije morala vojno federirati. NATO je stvorio iluziju nacionalnog suvereniteta, iako su u stvarnosti SAD donosile ključne odluke.
NATO bez SAD-a je prazna ljuštura
Nakon Hladnog rata, Evropska zajednica se razvila u EU, a Ugovorom iz Mastrihta iz 1993. godine uvedena je Zajednička vanjska i sigurnosna politika. Ali SAD tada nisu željele izaći. Madeleine Albright je 1998. godine insistirala da ne bi trebalo biti "razdvajanja" ili "dupliranja" NATO-a i EU.
Danas se situacija ponovo mijenja. Evropa se suočava s agresivnom Rusijom, dok se SAD povlače. Kontinent ima oko 30 različitih vojski, s različitom opremom i nivoima spremnosti. Bez SAD-a, NATO bi bio prazna ljuštura, upozorava Max Bergmann iz CSIS-a.
Evropske vojske su zamišljene kao pomoćne snage u ratu koji su predvodile Amerikanci. Nedostaje im ključna logistika, dopunjavanje gorivom u zraku, strateški transport i napredna obavještajna tehnologija.
Građani žele evropsku vojsku
Prema istraživanju Le Grand Continenta provedenom početkom 2025. godine, samo 19 posto Evropljana vjeruje da ih njihove nacionalne vojske mogu braniti, dok čak 60 posto ima povjerenja u hipotetičku zajedničku evropsku vojsku. Ovo je ključni nalaz koji Max Bergmann ističe u svojoj analizi.
Francuska i Velika Britanija imaju ograničene fiskalne kapacitete, Njemačka investira, ali njen historijski pacifizam čini njeno vojno vodstvo nesigurnom tačkom oslonca. Umjesto toga, Evropa se fragmentira u regionalne koalicije - od britanskih Zajedničkih ekspedicijskih snaga do nordijske odbrambene saradnje - ali to ne može zamijeniti zajednički evropski okvir.
EU kao stub odbrane
Evropska unija ima 450 miliona stanovnika i ekonomiju uporedivu s kineskom, ali ne koristi svoje prednosti. EU je već pokazala da može djelovati u krizama - od pandemije, preko energetske krize, do migracija.
Prema Eurobarometru iz 2025. godine, oko 80 posto građana EU podržava zajedničku obrambenu politiku. Kao što Max Bergmann ističe, najveća prepreka nije politička, već birokratska: nacionalna ministarstva obrane i obrambene industrije.
Integracija, poput jedinstvenog tržišta 1980-ih, donijela bi efikasnost i uštede. Prema studiji istraživačkog centra Bruegel, zajednička nabavka mogla bi prepoloviti troškove ponovnog naoružavanja.
Evropa mora djelovati zajedno
Jačanje odbrambene uloge EU ne znači kraj NATO-a ili nacionalnih vojski. EU bi finansirala i organizirala snage, dok bi NATO ostao komandna struktura - ali evropska. Bergmann predlaže da Evropljani preuzmu vrh NATO-a, uključujući i poziciju vrhovnog komandanta.
Integracija odbrane mora ići ruku pod ruku s integracijom vanjske politike. Evropa mora govoriti jednim glasom. Historija pokazuje zašto je EU uopće stvorena: male države su shvatile da ne mogu same opstati.
Kako Max Bergmann zaključuje u knjizi Vanjski poslovi, povlačenje SAD-a ponovo prijeti evropskim državama. Aktiviranjem onoga zbog čega je evropski projekat stvoren - zajedničkih ovlasti - Evropa može osigurati vlastitu budućnost.
