Trideset godina nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, dokument koji je zaustavio rat u Bosni i Hercegovini i definisao njen ustavno-politički okvir i dalje je predmet brojnih manipulacija, pogrešnih interpretacija i svjesnih iskrivljavanja. Iako je većina građana BiH tokom proteklih decenija postala dobro upoznata s osnovnim principima ovog sporazuma, politički akteri – domaći i strani – i dalje koriste određene dijelove Dejtona kako bi opravdali svoje poteze i nametnuli vlastite narative.
Sporazumom okončan rat, ali počele interpretacije
Dejtonski mirovni sporazum, potpisan u novembru 1995. godine, okončao je rat u kojem je ubijeno više od 100.000 ljudi, raseljeno više miliona i počinjen prvi genocid u Evropi nakon Drugog svjetskog rata. Ustav BiH, kao Aneks IV sporazuma, definisao je da Bosna i Hercegovina nastavlja svoje međunarodno-pravno postojanje, s unutrašnjom strukturom prilagođenom novom ustavnom uređenju.
Ipak, paralelno s implementacijom sporazuma, počele su i pokušaji političkih manipulacija. Neke od njih ponavljaju se već decenijama – iako su u potpunoj suprotnosti s tekstom koji se može jasno pročitati.
1) “Srbija i Hrvatska su garanti Dejtona” – jedna od najvećih obmana
Jedna od najčešćih manipulacija, posebno zastupljena u političkim narativima Zagreba i Beograda, jeste tvrdnja da su ove dvije države “garanti” Dejtonskog sporazuma. Ovaj narativ se često koristi kako bi se opravdalo uplitanje u unutrašnja pitanja BiH.
Međutim, stvarne činjenice su jednostavne:
Srbija (odnosno tadašnja SRJ), Hrvatska i Republika Bosna i Hercegovina su potpisnice Dejtonskog sporazuma.
Garanti, odnosno države svjedoci, su SAD, Velika Britanija, Francuska, Njemačka, Rusija i Evropska unija.
Dakle, iako se Beograd i Zagreb često pozivaju na “ulogu garanta”, ona im ne pripada — ni po formi, ni po sadržaju sporazuma. Cilj ovog narativa u praksi je otvaranje prostora za politički utjecaj u BiH koji nije predviđen Dejtonom.
2) Mit o “izvornom Dejtonu”
Zvaničnici Republike Srpske više od decenije ponavljaju da je neophodno “vratiti se na izvorni Dejton”, sugerirajući da je sporazum vremenom mijenjan ili “razvodnjen”.
Međutim, ovo je pravno neodrživo iz više razloga:
Tekst Dejtonskog sporazuma nikada nije mijenjan.
Sve nadležnosti koje je država BiH dobila nakon 1995. donesene su u skladu s Ustavom BiH, uz saglasnost oba entiteta.
Institucije poput SIPA-e, Suda BiH, OSA-e, VSTV-a i brojnih drugih uspostavljene su uz podršku tadašnjih predstavnika RS-a.
Narativ o “izvornom Dejtonu” služi kao politički alat koji zanemaruje činjenicu da su sve reforme prošle kroz legalne procedure propisane samim Ustavom.
3) “BiH je sastavljena od entiteta” – semantička manipulacija
Još jedna tvrdnja koja se često čuje jeste da je Bosna i Hercegovina “sastavljena od” entiteta. Takvo tumačenje sugerira da entiteti imaju ulogu osnivača države — što predstavlja platformu za narative o mogućnosti njenog razdruživanja.
Ustav BiH ovo jasno demantira:
Član I/3 Ustava BiH navodi da se Bosna i Hercegovina sastoji od dva entiteta (“shall consist of”), što znači da su entiteti unutrašnje administrativne jedinice države.
Član I/1 potvrđuje da BiH nastavlja svoje pravno postojanje, a ne nastaje iz entiteta.
Drugim riječima, država je primarna, entiteti sekundarni — ne obrnuto.
4) Izbor visokog predstavnika: tvrdnje o “turisti” i navodnoj nelegitimnosti
Od dolaska Christiana Schmidta 2021. godine, zvaničnici Republike Srpske tvrde da on “nije legalno izabran” jer njegovo imenovanje nije potvrđeno rezolucijom Vijeća sigurnosti UN-a.
U praksi, radi se o pogrešnoj ili svjesno netačnoj interpretaciji.
Aneks X Dejtonskog sporazuma jasno kaže:
Visoki predstavnik se imenuje u skladu s relevantnim rezolucijama Vijeća sigurnosti UN-a.
Krajem 1990-ih Vijeće sigurnosti je dalo stalnu saglasnost na imenovanja koje vrši Vijeće za implementaciju mira (PIC).
Ne postoji obaveza da svako novo imenovanje ide pojedinačno pred Vijeće sigurnosti.
Isto vrijedi i za bonske ovlasti, koje su potvrđene kroz ranije rezolucije UN-a.
Manipulacije traju, tekst Dejtona ne mijenja se
I nakon 30 godina, Dejtonski mirovni sporazum ostaje temelj uređenja Bosne i Hercegovine — ali istovremeno i dokument oko kojeg se vode najveće političke borbe. Manipulacije terminima poput “garanti”, “izvorni Dejton”, “sastavljena od” ili osporavanje visokog predstavnika služe za kreiranje političkih narativa, a ne za poštivanje stvarnog sadržaja sporazuma.
Sama suština je jasna: tekst Dejtonskog sporazuma je javan, dostupan i nepromijenjen. Ono što se mijenja — i to svakodnevno — jesu politički interesi onih koji ga tumače.
