Ukrajina sutra obilježava 40. godišnjicu najteže civilne nuklearne katastrofe u historiji – nesreće u Černobilu – u trenutku kada rat ponovo otvara pitanje sigurnosti ove lokacije i mogućih rizika od ispuštanja radioaktivnih materijala.
Eksplozija koja je promijenila svijet
U noći 26. aprila 1986. godine, u 1:23 sata, reaktor broj četiri u tadašnjoj sovjetskoj nuklearnoj elektrani Černobil izmakao je kontroli tokom sigurnosnog testa. Kombinacija tehničkih propusta i ljudskih grešaka dovela je do eksplozije koja je raznijela zaštitnu strukturu reaktora.
Ogromne količine radioaktivnog materijala završile su u atmosferi, dok je nuklearno gorivo gorjelo više od deset dana. U pokušaju da se požar obuzda, helikopteri su iznad reaktora izbacivali pijesak, glinu i olovo.
Prema Međunarodnoj agenciji za atomsku energiju, ključni uzrok nesreće bili su ozbiljni konstrukcijski nedostaci reaktora, uz kršenje sigurnosnih procedura tokom testa.
Radioaktivni oblak iznad Evrope
Radioaktivni oblak se ubrzo proširio iznad Ukrajine, Bjelorusije i Rusije, a potom i širom Evrope. Prvi alarm stigao je iz Švedske 28. aprila, kada su izmjereni povišeni nivoi radijacije.
Sovjetske vlasti su o nesreći obavijestile međunarodnu zajednicu tek nekoliko dana kasnije, dok je javno priznanje tadašnjeg lidera Mihaila Gorbačova uslijedilo tek sredinom maja.
Procjene broja žrtava i danas variraju – Ujedinjene nacije govore o oko 4.000 smrtnih slučajeva u najpogođenijim područjima, dok Greenpeace procjenjuje da ih je bilo znatno više, u desetinama hiljada.
Oko 600.000 “likvidatora” učestvovalo je u sanaciji posljedica, često izloženi visokim dozama zračenja.
Katastrofa je trajno promijenila globalni odnos prema nuklearnoj energiji i potaknula snažan rast antinuklearnih pokreta u Evropi.
Rat i povratak strahova
Tokom ruske invazije na Ukrajinu u februaru 2022. godine, ruske snage su zauzele područje elektrane bez većeg otpora, ulazeći iz pravca Bjelorusije.
Vojnici su, prema izvještajima, kopali rovove i podizali kampove u kontaminiranim zonama, uključujući “Crvenu šumu”, jedno od najradioaktivnijih područja na svijetu.
Iako su se povukli nakon otprilike mjesec dana, borbe su ponovo otvorile pitanje ranjivosti lokacije u ratnim uslovima.
Oštećenja i nova zabrinutost
Uništeni reaktor danas je zaštićen dvostrukim sistemom – starim sarkofagom i modernim Novim sigurnosnim lukom, izgrađenim između 2016. i 2017. godine.
Međutim, prema izvještajima iz 2025. godine, konstrukcija je oštećena nakon udara ruskog drona, što je dodatno pojačalo zabrinutost o njenoj stabilnosti. Organizacije za zaštitu okoliša upozoravaju da popravke nisu u potpunosti završene.
Zona koja je ostala bez života
Područje u radijusu od 30 kilometara oko elektrane i danas je zona isključenja, koja obuhvata više od 4.800 kvadratnih kilometara teritorije Ukrajine i Bjelorusije.
Grad Pripjat, nekada dom za gotovo 50.000 ljudi, ostao je potpuno napušten, pretvoren u simbol jedne od najvećih tehnoloških katastrofa u historiji.
Grad Černobil također je evakuisan, a cijela zona danas ostaje trajno nenastanjiva. Prije rata 2022. bila je dostupna turistima, ali je pristup sada ponovo zabranjen.
U odsustvu ljudi, priroda je preuzela prostor, stvarajući jedinstvenu, ali i opasnu zonu divljine – podsjetnik na katastrofu koja i četiri decenije kasnije i dalje oblikuje strahove i politiku nuklearne sigurnosti.
