Kako cijene energije rastu, a ekonomije usporavaju, evropske vlade s ograničenim budžetima imaju manje alata za zaštitu svojih građana od posljedica. Evropski lideri strahuju da bi se Donald Trumpov sukob s Iranom uskoro mogao pretvoriti iz ekonomskog šoka u političku krizu za već krhki politički centar bloka .
„Troškovi energije prelijevaju se na cijene hrane, transporta i stanovanja, najteže pogađajući domaćinstva s nižim i srednjim prihodima“, rekao je Seamus Boland, predsjednik Evropskog ekonomskog i socijalnog odbora, koji okuplja sindikate iz cijele Evrope i savjetuje Evropsku komisiju o ekonomskoj i radnoj politici.
"Politički, ovo stvara nepovjerenje - ne samo u nacionalne vlade, već i u sposobnost evropskih institucija da zaštite građane od vanjskih šokova. To riskira jačanje podrške protekcionističkim ili introvertnim politikama."
Francuska je najveći ulog, ali nije jedini signal da se politički centar u Evropi raspada. Pobjeda prokremljskog bivšeg predsjednika Rumena Radeva u Bugarskoj 20. aprila uznemirila je vladajuće političare širom kontinenta. U Rumuniji bi koalicijska kriza uskoro mogla svrgnuti proevropskog premijera Iliju Bolojana.
Međutim, u Njemačkoj krajnje desničarska Alternativa za Njemačku (AfD) cilja na uspjeh na septembarskim izborima u saveznoj državi Saksonija-Anhalt, nakon što je već uspjela prodrijeti u dijelove zapadne Njemačke, daleko od svoje tradicionalne baze na istoku.
Sukob s Iranom bit će glavna tema sastanka zamjenika ministara financija iz 27 država članica EU, koji se danas sastaju u Atini kako bi razgovarali o načinima zaštite bloka od ekonomskih posljedica bez guranja u novu dužničku krizu, prema riječima dva diplomata EU upoznata s pripremama.
Njihovi šefovi, ministri finansija, nastavit će diskusiju sljedeće sedmice u Briselu, dok ministarstva finansija počinju zahtjevan zadatak izrade nacionalnih budžeta za sljedeću godinu.
Alarm u Evropi
Na dvodnevnom samitu evropskih lidera na Kipru prošle sedmice, kao i na sastanku ekonomskih stručnjaka u Grčkoj, ista poruka se provlačila kroz privatne razgovore i javne izjave: evropska ekonomija je već slaba, a šok izazvan sukobom s Iranom prijeti da situaciju učini politički eksplozivnom.
"Kako se blokada Hormuškog moreuza nastavlja, jasno je da njene posljedice postaju sve izraženije i prelijevaju se na cijelu ekonomiju", rekao je evropski komesar za ekonomiju Valdis Dombrovskis za Politico na marginama Delfijskog ekonomskog foruma u Grčkoj.
"Savjetujemo da se držite privremenih i ciljanih mjera kako biste ograničili njihov fiskalni utjecaj jer je fiskalni prostor sada manji nego što je bio nakon pandemije covid-19 i prve energetske krize 2022. godine, uzrokovane ruskom invazijom na Ukrajinu."
Zastoj između Washingtona i Teherana se nastavlja nakon što su nedavni razgovori otkazani u posljednji čas. Hormuški moreuz ostaje zatvoren za većinu komercijalnog prometa, što drži cijene nafte iznad 100 dolara po barelu.
Napadi predvođeni SAD-om i Izraelom najnoviji su i najoštriji okidač za ekonomsku uzbunu u Evropi, iako upozorenja stižu godinama. Bivši šef Evropske centralne banke Mario Draghi upozorio je još 2024. godine da se Evropa suočava sa "sporom agonijom" ako lideri ne poduzmu dalekosežne reforme kako bi sustigli brže rastuće ekonomije Kine i SAD-a.
„Ne smijemo podcijeniti da je ovo jedinstven trenutak u kojem su američki, ruski i kineski predsjednici izuzetno antievropski“, rekao je francuski predsjednik Emmanuel Macron u petak u Atini, gdje je razgovarao s grčkim premijerom Kyriakosom Mitsotakisom nakon samita EU. „Stoga je ovo pravi trenutak za buđenje.“
Kao znak rastućih finansijskih pritisaka, oba lidera su iskoristila sastanak da pozovu na reprogramiranje otplate duga iz plana oporavka EU nakon pandemije i novo zaduživanje na nivou Unije za finansiranje ključnih investicija.
Prijetnja stagflacije
Ekonomska tromost koja godinama muči Evropu pretvara se u nešto mnogo hitnije: stagflaciju. Rastuće cijene potaknute ratom i blokadom sudaraju se sa slabim rastom širom bloka. Kriza, koja se nekada smatrala privremenom, sada ima dugotrajnije posljedice, ističe Dombrovskis.
„Suočavamo se sa stagflacijom – istovremenim usporavanjem ekonomije i rastućom inflacijom“, rekao je za Politico. „Gotovo je sigurno da ćemo u našim proljetnim prognozama u drugoj polovini maja morati revidirati našu cjelogodišnju ekonomsku prognozu naniže.“
Njemačka i Italija, koje zajedno čine više od trećine ukupnog BDP-a Evropske unije, posljednjih su dana snizile svoje ekonomske prognoze za cijelu godinu.
Na samitu prošle sedmice, lideri EU su razgovarali o prijedlozima Komisije za ublažavanje udara energetske krize. To uključuje smanjenje poreza na električnu energiju, socijalne programe za ugrožena domaćinstva, smanjenje PDV-a, ciljane subvencije za čiste tehnologije, ulaganja u energetske mreže i koordinirano punjenje skladišta plina.
Ali mogućnosti Brisela i nacionalnih vlada s već opterećenim budžetima su ograničene. Mnoge članice EU se i dalje bore s visokim dugovima i deficitima koji su ostali od programa ekonomske podrške nastalih usljed pandemije.
Ovo ostavlja malo prostora za velike intervencije kakve je Evropa implementirala tokom pandemije ili nakon ruske invazije na Ukrajinu. Dombrovskis je rekao da se Komisija udaljava od velikih neselektivnih mjera i pozvao vlade da se drže "ciljane i privremene" podrške, intervenišući samo tamo gdje je najpotrebnije.
Stare podjele se ponovo pojavljuju
Sumorna ekonomska slika također ponovo otvara jednu od najstarijih podjela unutar EU: sukob između štedljivih sjevernih zemalja i južnih članica koje traže veću podršku od Brisela. Pregovori o budžetu EU od 1,8 biliona eura za period 2028-2034 postali su bojno polje.
Zemlje sa sjevera žele ograničiti potrošnju i preusmjeriti više novca na odbranu, dok južne članice tvrde da im je potrebna ekonomska podrška. Pritisak na pregovore stvara i obaveza koja dospijeva 2028. godine, kada EU mora početi otplaćivati 25 milijardi eura godišnje zajedničkog duga nastalog zbog sanacije posljedica pandemije.
"Zadužili smo se tokom Covida. Danas nam neki govore da to moramo brzo otplatiti", rekao je Macron u petak. "To je idiotski."
