Brzi događaji na globalnoj političkoj sceni izazvali su nove podjele unutar Evropske unije oko vođenja vanjske politike, a u samom vrhu evropskih institucija sve glasnije se postavlja pitanje ko zapravo ima ovlaštenje da govori u ime Evrope.
Velika debata ponovo je u centru pažnje, nakon što je bivši visoki predstavnik EU za vanjske poslove i sigurnosnu politiku Josep Borrell otvoreno kritikovao Evropsku komisiju, tvrdeći da je pod vodstvom Ursule von der Leyen proširila svoju ulogu u odbrani i diplomatiji izvan onoga što predviđaju evropski ugovori.
Prema njegovim riječima, uloge Evropske komisije i Evropske službe za vanjske poslove (EEAS), diplomatskog tijela EU koje je vodio od 2019. do kraja 2024. godine, sve više se preklapaju, stvarajući, kako kaže, "ogroman nered" u funkcionisanju evropske vanjske politike.
"Evropska komisija ne govori u ime Evropske unije. Komisija predstavlja samo sebe", poručio je Borrell.
Prema navodima više sadašnjih i bivših briselskih zvaničnika, posljednjih godina raste zabrinutost zbog sve većeg diplomatskog angažmana Evropske komisije. Borrell je prvi bivši visoki predstavnik koji je javno optužio Komisiju da je prekoračila granice svojih nadležnosti.
On je podsjetio da je i ranije imao nesuglasice s Ursulom von der Leyen, posebno kada je riječ o odnosu Evropske unije prema Izraelu.
Kao primjer naveo je nedavnu posjetu komesarke za Mediteran Dubravke Šuice Izraelu, svega nekoliko dana nakon što je izraelski ministar vanjskih poslova Gideon Saar prekinuo kontakte s visokom predstavnicom EU Kajom Kallas zbog njenih izjava o izraelskom odnosu prema Palestincima.
Prema Borrellu, upravo taj slučaj pokazuje kako Evropska komisija ulazi u prostor koji pripada Evropskoj službi za vanjske poslove.
"S kakvim ovlaštenjem komesar ide u Izrael da izjavi da se EU i Izrael vole i da pohvali ulogu Izraela u miru i stabilnosti, dok je visoki predstavnik EU za vanjsku politiku protjeran iz Izraela?", upitao je Borrell.
Pozvao se na Ugovor o Evropskoj uniji, prema kojem Komisija osigurava vanjsko predstavljanje Unije, ali uz izuzetak Zajedničke vanjske i sigurnosne politike.
Za Borrella postoji jasna razlika između vanjske dimenzije politika EU, za koju je nadležna Komisija, i same vanjske politike Unije, koja ostaje u rukama država članica.
"Naravno da Komisija ima politike koje imaju vanjsku dimenziju. Ali sasvim je drugo tvrditi da ona definira stav Unije o ratu protiv Irana, sukobu Izraela i Palestine ili drugim krizama na Bliskom istoku. To nije vanjska dimenzija politika, nego vanjska politika. Ako želite definirati zajednički stav vanjske politike, onda se morate obratiti Evropskom vijeću", naglasio je.
Kritike i zbog odbrambene politike
Borrell smatra da se isti problem javlja i u oblasti evropske odbrane.
Istakao je da bi se, da je danas na funkciji visokog predstavnika EU, osjećao nelagodno kada bi neko govorio o stvaranju Evropske odbrambene unije, jer smatra da Komisija i u toj oblasti preuzima ovlasti koje pripadaju državama članicama.
Podsjetio je da je Ursula von der Leyen 2024. godine imenovala prvog komesara za odbranu, bivšeg litvanskog premijera Andriusa Kubiliusa, kojem je povjerena izgradnja Evropske odbrambene unije.
Prema njegovim riječima, iako je formalno riječ o komesaru zaduženom za odbrambenu industriju, njegova stvarna misija daleko nadilazi tržišnu regulaciju i ulazi u područje koje evropski ugovori povjeravaju visokom predstavniku za vanjsku i sigurnosnu politiku.
"Ako počnete graditi ovakav institucionalni okvir, sukob je neizbježan", upozorio je Borrell, dodajući da se sistem mora jasno razgraničiti.
Naglasio je i da je odbrambena politika po svojoj prirodi međuvladina politika te da se Komisija ne može ponašati "kao da je Pentagon u sjeni".
Pritisak i na Kaju Kallas
Istovremeno, sve više se govori i o položaju sadašnje visoke predstavnice EU Kaje Kallas.
Prema informacijama koje su se pojavile u diplomatskim krugovima, Francuska i Njemačka razmatraju prijedloge za reorganizaciju Evropske službe za vanjske poslove kako bi Evropska unija efikasnije odgovarala na geopolitičke krize.
Dio država članica smatra da postoji preveliko preklapanje nadležnosti između EEAS-a, nacionalnih ministarstava vanjskih poslova te službi Evropske komisije i Evropskog vijeća.
Dodatne kritike izazvale su situacije u kojima je Kaja Kallas javno iznosila stavove o odnosima Evropske unije i Kine prije nego što su o njima postignuti zajednički dogovori među državama članicama.
Istovremeno su se pojavile i nove podjele oko odnosa prema Rusiji i ratu u Ukrajini. Tokom junskog samita Evropske unije, francuski predsjednik Emmanuel Macron i njemački kancelar Friedrich Merz navodno su oštro kritikovali predsjednika Evropskog vijeća Antonija Costu nakon njegovog pokušaja da neformalno otvori kanal komunikacije s ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom.
Prema dostupnim informacijama, među liderima EU formirala su se dva suprotstavljena tabora – jedan koji se protivio Costinoj inicijativi, dok je drugi smatrao da bi održavanje komunikacijskih kanala s Moskvom moglo biti korisno u budućnosti.
