Sistem koji javni novac pretvara u politički alat
Bosna i Hercegovina je tokom 2024. godine svjedočila još jednom tihom, ali sistemskom preusmjeravanju javnog novca – ovaj put kroz mehanizam grantova za nevladine organizacije. Na prvi pogled, riječ je o podršci civilnom društvu. U praksi, međutim, sve češće se pokazuje da je riječ o politički kontrolisanom sistemu raspodjele budžetskih sredstava, u kojem transparentnost postoji samo na papiru.
Ukupno oko 46 miliona konvertibilnih maraka raspoređeno je kroz približno 3100 grantova za više od 2000 organizacija. No, iza ovih brojki krije se obrazac koji godinama izaziva zabrinutost – novac se dodjeljuje bez jasnih pravila, bez javnih poziva i bez ozbiljne kontrole.
Sistem bez pravila: Ko dijeli i po kojim kriterijima?
Na državnom nivou podijeljeno je oko 5,5 miliona KM, pri čemu najveći dio raspodjeljuje Ministarstvo civilnih poslova. Problem? Godinama isti – sredstva se dijele bez javno objavljenih poziva, bez jasnih kriterija i bez mogućnosti da javnost utvrdi zašto je baš neka organizacija dobila novac.
Revizorski nalazi ukazuju na zabrinjavajuću praksu:
nema transparentnog bodovanja projekata
ne postoje jasno definisani kriteriji
kontrola utroška sredstava je slaba ili nikakva
Drugim riječima – javni novac se dijeli po diskrecionim odlukama, a odgovornost ostaje razvodnjena.
Slični obrasci prisutni su i u drugim državnim institucijama. U pojedinim slučajevima, sredstva su dodjeljivana organizacijama koje imaju direktne ili porodične veze s nosiocima vlasti, što dodatno baca sjenu na cijeli proces.
Nevladin sektor ili produžena ruka politike?
Možda najalarmantniji podatak jeste da se 198 osoba koje su bile na izbornim listama nalazi na čelu organizacija koje su primale javna sredstva.
Ovo otvara ozbiljna pitanja:
Gdje završava civilni sektor, a gdje počinje politika?
Kako je moguće da isti ljudi učestvuju u političkoj utakmici i upravljaju organizacijama finansiranim javnim novcem?
U pojedinim slučajevima radi se o aktivnim javnim funkcionerima, što predstavlja direktno kršenje zakona o sukobu interesa. Ipak, zbog nedorečenih propisa i njihove selektivne primjene, ovakve situacije prolaze bez ozbiljnih posljedica.
Još problematičnije – neke od tih organizacija otvoreno su učestvovale u političkim kampanjama, iako je to zakonom izričito zabranjeno.
Republika Srpska: Grantovi kao politička infrastruktura
Na nivou Republike Srpske podijeljeno je oko 6,4 miliona KM, a jedan slučaj posebno oslikava dubinu problema.
Najveći pojedinačni iznos – 710.000 KM – dobilo je Udruženje penzionera Republike Srpske. Njegov predsjednik dolazi iz političkih struktura, a tokom izborne kampanje javno je pozivao članstvo da podrži kandidata vladajuće stranke.
To nije samo moralno pitanje – to je direktno kršenje zakona koji zabranjuje političko djelovanje nevladinih organizacija.
Istovremeno, nadležna ministarstva godinama odbijaju dostaviti potpune podatke o utrošku sredstava, čak i nakon sudskih presuda. Revizori su ranije utvrdili da su sredstva trošena na plate i administrativne troškove, umjesto na projekte zbog kojih su dodijeljena.
Federacija BiH: Milioni bez mjerila
Na nivou Federacije BiH raspoređeno je više od 24 miliona KM, ali ni ovdje situacija nije drugačija.
Revizorski izvještaji jasno navode:
ne postoje mjerljivi kriteriji za ocjenu projekata
dokumentacija o ispunjenosti uslova je često nepotpuna
dodatna sredstva se dijele iz budžetske rezerve bez opravdanja
Posebno je sporno to što su pojedini ministri koristili budžetsku rezervu kao paralelni kanal finansiranja, mimo standardnih procedura, čime su praktično sami sebi proširili ovlasti.
Brčko Distrikt: Najveći udio, stare afere
Brčko distrikt je, u odnosu na veličinu budžeta, izdvojio čak 10 miliona KM za nevladine organizacije – što predstavlja ubjedljivo najveći procenat u zemlji.
Ovaj nivo vlasti već godinama prati reputacija netransparentne raspodjele grantova, uz brojne afere iz prethodnog perioda. Revizori su nedavno ponovo upozorili na potrebu uspostavljanja registra svih dodijeljenih donacija, kako bi se uopšte moglo pratiti gdje novac odlazi.
Takav registar, međutim, ne postoji ni na višim nivoima vlasti.
Organizacije bez traga i odgovornosti
Jedan od najapsurdnijih elemenata cijelog sistema jeste činjenica da značajan broj organizacija koje primaju javni novac:
nema web stranicu
ne objavljuje izvještaje o radu
ne daje informacije o trošenju sredstava
Drugim riječima – novac građana završava u organizacijama o kojima javnost ne zna gotovo ništa.
Legalizovana netransparentnost
Sve ukazuje na to da je sistem raspodjele grantova u Bosni i Hercegovini postao legalizovani prostor za politički uticaj i zloupotrebe.
Pad transparentnosti, ignorisanje revizorskih preporuka i očigledni sukobi interesa nisu izolovani incidenti – oni su pravilo.
U takvom ambijentu, nevladin sektor gubi svoju osnovnu svrhu, a javni novac postaje sredstvo političkog nagrađivanja i kontrole.
I dok se milioni dijele bez jasnih pravila, jedno pitanje ostaje bez odgovora:
Ko zapravo kontroliše novac koji pripada građanima – i da li ga iko uopšte kontroliše?
