U Višegradu je danas obilježen Dan ruskih dobrovoljaca, datum koji već godinama izaziva oštre reakcije i različita tumačenja ratne prošlosti u Bosni i Hercegovini, te ponovo otvara pitanje odnosa prema događajima iz devedesetih.
Uprkos kontroverzama koje prate ovo obilježavanje, ministar rada i boračko-invalidske zaštite RS-a Radan Ostojić položio je vijence kod Centralnog ruskog spomenika na Vojničkom groblju Megdan.
Ovaj datum vezuje se za 12. april 1993. godine, kada su na kotama Zaglavak i Stolac vođene borbe između ruskih dobrovoljačkih jedinica koje su djelovale u sastavu VRS-a i pripadnika Armije Republike Bosne i Hercegovine.
Prema dostupnim podacima, tog dana pripadnici Drugog objedinjenog ruskog dobrovoljačkog odreda, pod komandom Trofimova Mihaila Viktoroviča, izveli su napad na položaje Zaglavak i Stolac koje je branila 1. slavna višegradska brigada Armije RBiH. U tim sukobima poginula su tri ruska dobrovoljca – Vladimir Sofanov, Dimitrij Popov i Konstantin Bogoslovski, a taj događaj vlasti Republike Srpske uvrstile su u zvanični kalendar obilježavanja.
U Višegradu su ranije postavljena i spomen-obilježja ruskim dobrovoljcima na lokalitetima Megdan i brdo Bikavac, što dodatno izaziva reakcije, posebno među povratnicima i porodicama žrtava ratnih zločina počinjenih na ovom području.
Upozorenja struke o historijskom kontekstu
Govoreći o ulozi stranih dobrovoljaca u ratu u BiH i današnjem načinu njihovog obilježavanja, Ermin Kuka, naučni savjetnik Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, naglašava da njihovo prisustvo nije bilo marginalno.
“Oni su bili dio šireg vojnog angažmana na strani VRS i učestvovali su u operacijama koje su ostavile teške posljedice po civilno stanovništvo, oni su bili aktivni sudionici ratnih orgijanja, zvjerstava i pljački počinjenih na prostoru RBIH, prvenstveno u dolini rijeke Drine. Radi se dobrovoljcima i plaćenicima koji su učestvovali u agresiji na RBiH u periodu od 1992-1995. godine i zajedno sa četničkim hordama činili okrutne i normalnom ljudskom umu neprihvatljive i neshvaćene zločin”, ističe Kuka.
On dodaje da današnje interpretacije tih događaja kao “herojskih” predstavljaju ozbiljan problem.
“Obilježavanje Dana ruskih dobrovoljaca predstavlja oblik historijskog revizionizma, jer se zanemaruje širi kontekst rata, uključujući sistematske zločine, etnička čišćenja i stradanja civila. Takav pristup ne doprinosi pomirenju, nego produbljuje podjele”, upozorava Kuka.
Suprotstavljeni narativi i različita svjedočenja
U javnosti se već godinama pojavljuju i različita svjedočenja učesnika ratnih dešavanja. Vladimir Fedorovič Sidorov, jedan od učesnika borbi, u dokumentarnom filmu “Anđeo sa gore Zaglavak”, snimljenom uz podršku Vlade RS-a, opisivao je tok borbi i pogibiju saboraca.
S druge strane, Aleksandar Kravčenko, jedan od ruskih dobrovoljaca koji su djelovali na ovom području, u svojoj knjizi događaje interpretira kao “herojsku odbranu”.
“U bitci je teško ranjen gelerima u glavu Aleksandar Kravčenko, jedan od najpoznatijih ruskih plaćenika na ratištima u okolini Višegrada, kao i Vladimir Jeger. On je napisao knjigu Ruski dobrovoljci, koja je objavljena 2024. godine u Beogradu i promovisana u Višegradu u Andrićgradu. Katalogizacija i publikacija je urađena u Narodnoj biblioteci Srbije, razvrstana pod oznaku “Građanski rat – Bosna i Hercegovina 1992-1995 – U uspomenama”. Kravčenko je bio najmlađi dobrovoljac Drugog ruskog dobrovoljačkog odreda (RDO), a nagrađen je zlatnom medaljom “Za hrabrost” RS-a. Kravčenko u svojoj knjizi piše: “Početkom marta dobrovoljci su upućeni u operaciju osvajanja neprijateljskog uporišta u selu Džankići. Tako je započeo mjesečni boravak na uzvišicama Zaglavak i Stolac, završen njihovom herojskom odbranom 12. aprila 1993. godine”. Očigledno je kako Kravčenko izvrće i falsificira činjenice, budući da je istina zapravo ta da su tu doživjeli veliki vojnički poraz koji su im nanijeli branioci, pripadnici 1. Slavne višegradske brigade Armije RBIH”, podsjeća Kuka.
Dodatne zapise ostavio je i Boris Zemcov, koji u svojoj knjizi “Iz dnevnika ruskog dobrovoljca” opisuje intenzitet borbi, ali i unutrašnje nesuglasice među jedinicama.
“Boris Zemcov, u svojoj knjizi “Iz dnevnika ruskog dobrovoljca”, objavljenoj 2017. godine u izdanju Udruženja za očuvanje baštine “Dijak” Priboj Majevički i Udruženja građana srpsko-ruska zajednica “Zavet” Bijeljina-Beograd, piše i o ovoj bitci. Konstatira da je boj trajao šest sati, uz napomenu da “svako ko je preživio ima pravo da 12. april slavi kao dan svog drugog rođenja”. Dalje piše: “Istina je, te noći je na položaju, prema nekakvom kao ranije ugovorenom rasporedu, trebalo da bude ne samo naša ‘seljačka’ smena, nego i smena čisto ‘kozaka’. Istina je, kozaci su napustili položaje i krenuli u kasarnu da ‘traže prava od srpskih komandira jer im nije na vreme dat novac’, iako je suma bila beznačajna”, ističe Kuka.
Institucionalna reakcija izostaje
Prema ocjenama sagovornika, zabrinjava i izostanak reakcije nadležnih institucija, uprkos ranijim prijavama Tužilaštvu BiH.
“Izostanak institucionalnog odgovora šalje poruku da je prihvatljivo javno afirmirati narative koji su u suprotnosti s utvrđenim činjenicama o ratu. To je posebno osjetljivo u sredinama poput Višegrada, gdje su počinjeni neki od najtežih zločina. Mada su Tužilaštvu BIH još prije četiri godine podnesene prijave zbog ovakvog obilježavanja, tokom kojeg se govori samo i isključivo o srpskim i ruskim prostorima, teritorijama, odnosima, kao i zbog uznemiravanja Bošnjaka i širenja nacionalne i vjerske mržnje koje to obilježavanje neizostavno prati, ni do danas nisu poduzeti nikakvi koraci”, ističe Kuka.**
Višegrad i dalje ostaje jedno od najosjetljivijih mjesta u BiH kada je riječ o interpretaciji ratnih događaja, a današnje obilježavanje, prema ocjenama dijela javnosti, dodatno produbljuje postojeće podjele i osjećaj nesigurnosti među povratnicima.
“Bez jasnog i odgovornog odnosa prema prošlosti, uključujući imenovanje i osudu zločina, teško je govoriti o istinskom pomirenju. Društvo koje relativizira ili prešućuje zločine rizikuje da ih ponovi u nekom drugom obliku. Danas u Bosnu i Hercegovinu slobodno ulaze ljudi poput Kravčenka, Sidorova i drugih, a institucije se ne izjašnjavaju niti djeluju po ovom pitanju. Opravdanim se, stoga, postavljaju pitanja da li političko Sarajevo uopće zanimaju Bošnjaci u Višegradu i kome odgovara da Bošnjaci ne budu politički narod u Višegradu?” zaključuje Kuka.
