Dok se evropska sigurnosna arhitektura trese pod pritiskom rata u Ukrajini, američkih unutrašnjih previranja i rastuće kineske sjenke nad Indo-Pacifikom, Turska se pozicionira kao nezaobilazan, iako neuvijek komforan, igrač.
Samit NATO-a zakazan za 7. i 8. juli 2026. u Ankari nije samo još jedna diplomatska formalnost – on predstavlja test zrelosti Saveza u trenutku kada se transatlantski savez suočava sa najdubljom strukturnom krizom od svog osnivanja 1949. godine.
U Istanbulu, na panelu koji je okupio stručnjake i bivše diplomate, jasno je artikulirana dilema koja lebdi nad čitavim savezom: može li NATO preživjeti rastući jaz između Washingtona i evropskih prijestonica, ili će se Evropa biti prisiljena ubrzano graditi paralelnu, autonomniju sigurnosnu strukturu? Pitanje nije akademsko. Ono je egzistencijalno.
Korijeni krize nisu samo u Trumpu
Često se greška čini kada se aktuelne tenzije pripisuju samo ličnosti Donalda Trumpa ili njegovom drugom mandatu. Istina je kompleksnija i dugotrajnija. Povlačenje SAD iz ABM sporazuma, invazija na Irak 2003., haotično povlačenje iz Afganistana, AUKUS pakt koji je ponižen Francusku i sve očitiji američki strateški pivot prema Aziji – sve su to bile pukotine koje su se godinama širile. Rat u Ukrajini ih je samo brutalno ogolio.
Evropa je odjednom shvatila koliko je gola. Decenije “mirovne dividende” nakon Hladnog rata dovele su do sistematskog urušavanja odbrambenih kapaciteta. Danas, čak i uz ambiciozne planove poput njemačkog Zeitenwendea ili francuskih poziva na “stratešku autonomiju”, realnost je da Evropa još uvijek zavisi od američkog nuklearnog kišobrana i logističke moći. Ta zavisnost čini kontinent ranjivim na svaku promjenu raspoloženja u Bijeloj kući.
U tom kontekstu, Turska se pojavljuje kao fascinantan paradoks. Članica NATO-a koja najčešće iritira zapadne partnere svojim samostalnim potezima – od operacija u Siriji, preko odnosa sa Rusijom, do nabavke S-400 – istovremeno je i zemlja koja Savezu pruža stratešku dubinu koju malo ko drugi može.
Crno more, “Srednji koridor” i turska poluga Sigurnost Evrope više se ne može posmatrati odvojeno od Crnog mora, a Crno more se ne može posmatrati odvojeno od Turske. Ova teza, koju su ponavljali učesnici istambulskog skupa, nije retorička. Turska kontroliše moreuze, ima najveću vojsku u Evropi nakon SAD-a, razvija sopstvenu odbrambenu industriju (dronovi Bayraktar su postali svjetski brend) i igra ulogu posrednika u žitu i energiji.
Njena politika balansiranja – podrška Ukrajini oružjem uz održavanje kanala sa Moskvom – omogućila joj je da postane relevantan akter za obje strane. Dok neke evropske prijestonice sanjaju o “evropskoj armiji” koja bi isključila ili marginalizovala ne-EU članice, Turska podsjeća da takav pristup vodi u novu podjelu kontinenta. Ankara nije samo “južno krilo” – ona je ključni faktor stabilnosti na Balkanu, Kavkazu i Bliskom istoku. Ignorisati je značilo bi ponoviti greške iz prošlosti.
Strateška autonomija: moda ili nužnost?
Debata o strateškoj autonomiji Evrope više nije samo francuski intelektualni hobi. Ona postaje pragmatična reakcija na američku nepredvidivost. Međutim, rizik je realan: ako se Evropa previše otuđi od Washingtona, a istovremeno ne izgradi kredibilne kapacitete, mogla bi postati taoc vlastitih iluzija. S druge strane, ako SAD nastave sa politikom “America First” u ekstremnom obliku, Savez rizikuje pretvaranje u praznu ljusku.
Tu Turska može odigrati ulogu mosta – ne zato što je sentimentalno “atlantska”, već zato što joj to odgovara nacionalni interes. Ankara želi jak NATO u kojem će biti tretirana kao ravnopravan partner, a ne kao problematični član koji se stalno mora “držati na oku”. Samit u Ankari pruža priliku da se ta poruka pošalje jasno i glasno.
Realizam umjesto iluzija
Očekivanja od samita 2026. moraju biti trijezna. NATO neće nestati preko noći, ali njegova unutrašnja kohezija je ozbiljno narušena. Rat u Ukrajini je vratio Savezu svrhu, ali nije riješio strukturne kontradikcije. Pitanje raspodjele tereta, nuklearne garancije, odnosa sa Kinom i upravljanja hibridnim prijetnjama (kibernetika, energetika, migracije, dezinformacije) zahtijeva nove dogovore.
Turska, sa svojim geopolitičkim položajem, vojnim kapacitetima i diplomatskom fleksibilnošću, ima šansu da se nametne kao ključni kreator rješenja, a ne samo vječni “loš đak” Saveza. Hoće li je Evropa i Amerika u tome podržati ili će ponovo pribjeći starim refleksima marginalizacije?
Ankara 2026. neće donijeti konačne odgovore. Ali mogla bi označiti početak nove, realnije faze u historiji NATO-a – faze u kojoj se iluzije o “kraju historije” konačno zamjenjuju hladnim računicama moći u multipolarnom svijetu. Turska je tu spremna da igra glavnu ulogu. Pitanje je samo hoće li joj ostali dozvoliti da to i učini.
