Blokada glavnog grada nije bila spontani izljev bijesa, već prva vidljiva faza ranije razrađene političko-vojne strategije destabilizacije Bosne i Hercegovine
Jutro 2. marta 1992. godine u Sarajevu nije ličilo ni na jedno prije toga. Grad je osvanuo pod barikadama. Ključne saobraćajnice i raskrsnice bile su blokirane, izlazi iz grada presječeni, a svakodnevni život praktično zaustavljen. Ono što je mnogima djelovalo nestvarno bilo je, zapravo, prvi otvoreni znak da se politička kriza u Bosni i Hercegovini nepovratno pretvara u sigurnosnu i vojnu.
Barikade su postavljene tokom noći između 1. i 2. marta, u trenutku kada je postalo jasno da je referendum o nezavisnosti, održan 29. februara i 1. marta 1992, uspio. Uprkos protivljenju Srpske demokratske stranke (SDS), izlaznost je bila dovoljna da se donese odluka o samostalnosti Bosne i Hercegovine.
Ubistvo srpskog svata ispred Stare pravoslavne crkve na Baščaršiji poslužilo je kao povod za ono što je uslijedilo – potpunu blokadu grada. No, prema brojnim historiografskim analizama, barikade nisu bile spontana reakcija na pojedinačni zločin, već realizacija ranije razrađene ideje o blokiranju Sarajeva kao političkom i strateškom centru države.
Ideja o blokadi grada, prema dostupnim istraživanjima, pojavila se još u septembru 1991. godine, u jeku krize izazvane hapšenjem Milana Martića, tadašnjeg ministra unutrašnjih poslova SAO Krajina. U tom kontekstu prvi put je iznesen prijedlog o blokiranju Sarajeva kao sredstvu političkog pritiska. Iako tada nije realizovan, plan je ostao u opticaju i aktiviran je u proljeće 1992. godine, kada su političke tenzije dosegle vrhunac.
Brzina i organizovanost postavljanja barikada jasno su ukazivale da se radilo o unaprijed pripremljenoj akciji. Ljudi na punktovima bili su opremljeni i koordinirani, a blokade su se pojavile gotovo simultano na više lokacija. Paralelno s tim, kao odgovor na barikade koje su postavljale osobe srpske nacionalnosti, organizovane su i kontrabarikade od strane lica muslimanske nacionalnosti, čime je atmosfera straha i nepovjerenja dodatno produbljena.
Politički okvir za eskalaciju krize formiran je mjesecima ranije. Nakon mišljenja Badinterove komisije da se Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija nalazi u procesu raspada, bosanskohercegovačke vlasti krenule su u organizaciju referenduma kako bi ispunile uslove za međunarodno priznanje. U tom periodu retorika o „haosu“ i nemogućnosti zajedničkog života postajala je sve izraženija, a blokada Sarajeva uklapala se u širu strategiju delegitimiranja referenduma i stvaranja dojma da nova država neće moći funkcionirati.
Barikade su uklonjene tek nakon političkih garancija da se Jugoslovenska narodna armija (JNA) neće povući iz Bosne i Hercegovine. Time su, prema ocjenama analitičara, ostvarile svoju početnu svrhu – demonstraciju sile i stvaranje pritiska na legalne vlasti.
Nakon njihovog uklanjanja uslijedila su masovna građanska okupljanja i protesti u znak podrške jedinstvenoj i nezavisnoj Bosni i Hercegovini. Međutim, pokazalo se da su barikade bile tek uvod u ono što dolazi.
Već u aprilu 1992. godine, nakon međunarodnog priznanja Bosne i Hercegovine, uslijedio je otvoreni napad na Sarajevo. Paravojne formacije povezane sa SDS-om preuzele su ključne pozicije, a snajperska dejstva sa hotela Holiday Inn prema demonstrantima ispred Skupštine postala su simbol početka opsade. Plan za vojnu blokadu i izolaciju grada, uključujući prekid komunikacija, struje i vode, razmatran je još od jeseni 1991. godine, a pojedini mediji su tada upozoravali na mogućnost potpunog okruženja glavnog grada.
Zbog svega toga, 2. mart 1992. ne može se posmatrati kao dan iznenadnog haosa. Bio je to pažljivo tempiran političko-sigurnosni potez, osmišljen da destabilizira vlast, ospori referendumsku volju građana i pripremi teren za rat koji će ubrzo zahvatiti cijelu Bosnu i Hercegovinu.
Barikade su bile prvi fizički čin razdvajanja grada – uvod u opsadu koja će Sarajevo držati pod vatrom gotovo četiri godine.
