Bosna i Hercegovina ponovo se nalazi u osjetljivoj tački svog evropskog procesa, nakon što je pitanje provjere imovine nosilaca pravosudnih funkcija prerastalo iz tehničke reforme u ozbiljan političko-institucionalni spor između domaćih vlasti i Evropske unije.
Ono što je trebalo biti jedan od ključnih mehanizama jačanja povjerenja u pravosuđe – javna i nezavisna kontrola imovinskih kartona sudija i tužilaca – pretvorilo se u višemjesečni institucionalni zastoj. Umjesto transparentnosti, javnost u BiH i dalje nema uvid u podatke za 2024. godinu, iako je sistem provjere formalno uspostavljen i predstavljen kao važan iskorak ka evropskim standardima.
U pozadini svega nalazi se sve dublji raskorak između Visokog sudskog i tužilačkog vijeća Bosne i Hercegovine (VSTV BiH) i Evropske komisije, koja insistira na nezavisnom nadzoru i punoj transparentnosti procesa. Iz Brisela, prema dostupnim informacijama, dolaze i upozorenja da bi nastavak osporavanja dogovorenih rješenja mogao imati direktne finansijske posljedice, uključujući i obustavu dijela podrške reformama.
Kriza je dodatno produbljena nakon što su dva međunarodna eksperta angažovana u okviru sistema nadzora podnijela ostavke, uz obrazloženje da je istekao okvir njihovog mandata i da u postojećim okolnostima nije obnovljen. Njihov odlazak otvorio je pitanje kontinuiteta i kredibiliteta cijelog mehanizma, posebno jer su upravo vanjski posmatrači trebali biti garancija nezavisnosti provjera.
U VSTV-u BiH, međutim, poručuju da institucija nastavlja sa radom bez obzira na promjene u međunarodnom angažmanu, uz stav da se sistem mora prilagoditi domaćem institucionalnom okviru. Sporna tačka ostaje izmjena pravilnika kojom se otvara mogućnost da uloge vanjskih eksperata preuzmu i državljani Bosne i Hercegovine, što u Briselu izaziva zabrinutost zbog potencijalnog slabljenja nezavisnog nadzora.
Predsjednik VSTV-a BiH Sanin Bogunić ističe da postoje ozbiljna neslaganja oko načina imenovanja i funkcionisanja eksperata, kao i o finansijskoj transparentnosti njihovog angažmana, naglašavajući da institucija želi ravnopravan partnerski odnos, a ne sistem nametnutih rješenja. Takav stav, međutim, u evropskim krugovima se tumači kao pokušaj vraćanja kontrole nad procesom koji bi trebao ostati izvan domaćih političkih i institucionalnih utjecaja.
S druge strane, dio stručne i nevladine zajednice upozorava da se pod izgovorom „nacionalnog vlasništva nad reformama“ zapravo može doći do slabljenja nadzora i smanjenja transparentnosti. U tom kontekstu, odlazak međunarodnih eksperata vidi se kao alarmantan signal da se reformski proces udaljava od evropskih standarda.
Posebno zabrinjava činjenica da je od gotovo 1.500 predatih imovinskih kartona do sada javno objavljen tek manji dio, što dodatno produbljuje nepovjerenje u efikasnost sistema. Umjesto očekivane reforme koja bi trebala povećati odgovornost pravosudnih nosilaca, proces se sve više pretvara u institucionalnu borbu za kontrolu nad podacima i interpretacijom transparentnosti.
Ukoliko se nastavi trenutni trend zastoja i međusobnog nepovjerenja, analitičari upozoravaju da bi upravo ovo pitanje moglo postati jedan od ključnih testova kredibiliteta evropskog puta BiH. Jer u evropskoj logici integracija, vladavina prava nije tehnički dodatak, već temeljni uslov – a bez njega, svaki drugi reformski napor gubi svoj smisao.
