Kipar, Grčka i Izrael potpisale su sporazum o vojnoj saradnji.
Turska je, međutim, više zabrinuta zbog sve intenzivnije nabavke naprednih sistema naoružanja iz Izraela od strane dvije članice EU: Grčke i Kipra.
Prošle sedmice na Kipru je potpisan trilateralni plan vojne saradnje između Kipra, Grčke i Izraela, praćen sa dva bilateralna plana saradnje između Izraelskih odbrambenih snaga (IDF) i Helenskih oružanih snaga, te između IDF-a i Nacionalne garde Kipra.
Sporazumi su potpisani u Nikoziji tokom zajedničkog sastanka vojnih štabova tri zemlje, koji se održava jednom godišnje a njihovo potpisivanje su zvanično objavile Izraelske vojne snage. U kiparskim medijima i javnosti vijest je dočekana uglavnom pozitivno.
Iako detalji sporazuma nisu objavljeni, DW saznaje da oni uključuju odredbe o zajedničkim vojnim vježbama i obuci, uspostavljanje radnih grupa u specijaliziranim oblastima, te razvoj strateškog vojnog dijaloga.
Prema istim izvorima, sporazumi predviđaju i razmjenu stručnog znanja o savremenim sigurnosnim prijetnjama, u koje spadaju bespilotni sistemi i elektronsko ratovanje.
Trilateralna saradnja – nova alijansa?
Najava vojne saradnje predstavlja praktičnu provedbu političke odluke, koju su lideri tri zemlje – Benjamin Netanyahu, Kyriakos Mitsotakis i Nikos Christodoulides donijeli tokom 10-og po redu trilateralnog samita Izraela, Grčke i Kipra, održanog 22. decembra.
Sumirajući zajedničku izjavu za štampu, objavljenu nakon sastanka u Jerusalemu, kiparski predsjednik Nikos Christodoulides je izjavio da su se tri zemlje odlučile produbiti saradnju „s fokusom na energiju, odbranu i sigurnost”, uz pozivanje na „sporazume koji će odmah preći u fazu implementacije”.
Govoreći za DW, Zenonas Tziarras, predavač na Odsjeku za turske i bliskoistočne studije Univerziteta Kipar, istakao je da trilateralna saradnja ovih zemalja nije nova, te da je prvi takav samit održan još 2016. godine.
Naglašavajući da Grčka, Kipar i Izrael godinama sarađuju u ovim oblastima, Tziarras je upozorio da, uprkos dugogodišnjoj tendenciji političkih lidera da preuveličavaju rezultate ovih sastanaka, treba biti jasno da „vojna, odbrambena i sigurnosna saradnja sama po sebi ne predstavlja savez“.
„Pravi savez”, dodao je Tziarras, „prije svega podrazumijeva obavezu kolektivne odbrane, prema kojoj se napad na jednu državu smatra napadom na sve. Trenutna trilateralna saradnja je stoga ‘savez’ samo po imenu.”
Zabrinutost Turske zbog nabavke oružja iz Izraela
Izostanak konkretnih rezultata, koji bi mogli promijeniti odnos snaga u istočnom Mediteranu, može takođe objasniti relativno suzdržanu reakciju Turske nakon objave sporazuma.
Turski predsjednik Recep Tayyip Erdogan, za razliku od provladinih turskih medija koji su saradnju opisali kao „anti-tursku osovinu zla”, zauzeo je primjetno umjeren ton, izjavivši da inicijative tri zemlje „nemaju stvarnu težinu”, uporedivši ih s „praznom bukom, poput zveckanja limene kante”.
Ono što Tursku, čini se, više zabrinjava od samih trilateralnih sporazuma jeste činjenica da se Grčka i Kipar sve više okreću Izraelu u nabavci modernih sistema naoružanja.
U slučaju Kipra posebno, Ankara je uputila oštra upozorenja da bi kupovina oružja iz Izraela mogla dovesti do destabilizacije na ostrvu.
Ostrvo Kipar podijeljeno je nakon turske vojne intervencije od 1974. godine na međunarodno priznatu Republiku Kipar i samoproglašenu Tursku Republiku Sjeverni Kipar (TRSK). Sjeverni dio ostrva nalazi se pod turskom vojnom kontrolom i njime upravljaju institucije TRSK-a.
Protivljenje Turske isporuci vojnih sistema
Reakcija Turske bila je posebno oštra prošlog septembra, kada je u Republici Kipar instaliran i stavljen u operativnu upotrebu izraelski protivzračni sistem Barak MX.
Mogućnosti ovog sistema uporedive su s izraelskim sistemom protivraketne odbrane Iron Dome. Iako je kupovina bila dio odluke kiparske vlade da postepeno zamijeni rusku vojnu opremu, koja se više ne može održavati zbog sankcija Rusiji nakon njene invazije na Ukrajinu 2022. godine, ona se sada takođe uklapa u širu „zapadnu orijentaciju” zemlje i najavljeni cilj da teži članstvu u NATO-u.
Ministarstvo vanjskih poslova Turske ocijenilo je raspoređivanje sistema kao prijetnju regionalnoj stabilnosti, upozorivši da „politike grčke i kiparske strane podrivaju stabilnost i mir u regionu i nose rizik izazivanja trke u naoružanju na ostrvu”.
Slična reakcija očekuje se i povodom provedbe posebnog sporazuma između kiparskog i izraelskog ministarstva odbrane o kupovini integrisanog sistema nadzora od izraelske kompanije Elbit, namijenjenog monitoringu „Zelene linije” – tampon-zone pod kontrolom UN-a koja od 1974. godine dijeli Kipar na područja pod kontrolom Republike Kipar na jugu i pod kontrolom Turske na sjeveru ostrva.
Instalacija odbrambenog sistema je trenutno odgođena zbog rata u Gazi, iako su kiparski oficiri u Izraelu već prošli obuku za njegovo korištenje.
