Bosna i Hercegovina već godinama živi u paradoksu u kojem se svako novo “rješenje” za političku krizu najprije predstavi kao korak naprijed, a vrlo brzo počne izgledati kao preciznije ucrtavanje postojećih podjela.
Najnoviji u nizu takvih prijedloga, kolokvijalno nazvan “briselski model”, koji dolazi iz političkih krugova u Hrvatskoj, otvara staro pitanje: da li se u BiH zaista traži funkcionalniji sistem ili samo sofisticiraniji način da se postojeće etničke linije učvrste?
Na papiru, ideja izgleda uredno upakovana. Građani bi, navodno, unaprijed birali “političku pripadnost” unutar izbornog procesa, a glasovi bi se potom računali unutar odvojenih registara. Bez teritorijalnih podjela, bez novih entiteta, bez formalnog prekrajanja karte. Samo “tehnička” korekcija izbornog inženjeringa. Ali upravo tu počinje problem: u Bosni i Hercegovini gotovo ništa što se predstavi kao tehničko ne ostane samo tehničko.
Suština prijedloga, bez obzira na retoriku njegovih promotora, svodi se na institucionalizaciju izbora identiteta prije izbora političke opcije. Birač bi, u tom sistemu, najprije morao da se “smjesti” u jedan od etnički definisanih blokova, pa tek onda da glasa. To znači da bi se politički pluralizam, koji bi trebao biti osnov demokratije, unaprijed filtrirao kroz identitetsku matricu.
U tome leži ključna kontradikcija: dok se javno govori o “rješavanju problema preglasavanja”, istovremeno se uvodi mehanizam koji preglasavanje čini trajnim i administrativno zacementiranim. Umjesto da se smanjuje politička važnost etničke pripadnosti, ona se pretvara u prvi i obavezujući korak svakog izbornog procesa.
Poređenje s Belgijom, koje se često koristi kao argument, dodatno otvara prostor za nesporazume. Belgijski politički sistem jeste kompleksan i temelji se na jezičkim zajednicama, ali je proizvod dugotrajnog institucionalnog evoluiranja u stabilnoj demokratiji. BiH, nasuprot tome, funkcioniše u postkonfliktnom okviru u kojem su etničke kategorije već ustavno ugrađene kao politički temelj. Preslikavanje elemenata jednog sistema u drugi, bez zajedničkog istorijskog i institucionalnog konteksta, više liči na politički eksperiment nego na reformu.
Posebno osjetljivo pitanje ostaje položaj građana koji se ne identifikuju kroz konstitutivne narode. Svaki model koji dodatno učvršćuje etničke registre ne samo da ne rješava njihov status, nego ga dodatno komplikuje. Umjesto približavanja evropskim standardima nediskriminacije, takvi prijedlozi rizikuju suprotan efekat – institucionalizaciju razlika koje bi trebale gubiti političku težinu.
Zagovornici “modela” često insistiraju da se njime rješava problem izbora hrvatskog člana Predsjedništva i tzv. legitimnog predstavljanja. Međutim, taj koncept već godinama otvara više pitanja nego odgovora. Ako se legitimitet definira isključivo kroz etničku većinu unutar jedne grupacije, onda se zanemaruje činjenica da politička volja unutar svakog naroda nije jedinstvena, niti statična. Birači nisu blokovi koji se kreću u istom smjeru, nego različite političke individualnosti.
Upravo tu dolazi do najopasnijeg efekta ovakvih prijedloga: oni ne samo da ne rješavaju postojeće podjele, nego ih normativno učvršćuju kao jedini mogući okvir političkog djelovanja. Time se zatvara prostor za građanske, neetničke političke opcije i dodatno usmjerava sistem ka konsocijacijskom modelu u njegovoj najrigidnijoj formi.
Često se kao dokaz funkcionalnosti “neteritorijalnih rješenja” navodi Brčko distrikt. Ali Brčko nije univerzalni model, nego specifičan političko-pravni kompromis nastao pod međunarodnim nadzorom u potpuno drugačijem kontekstu. Njegova primjena kao argumenta za širu ustavnu rekonstrukciju BiH više je politička metafora nego pravni presedan.
Suštinsko pitanje, koje se u ovoj raspravi često izbjegava, jeste sljedeće: da li BiH želi sistem koji upravlja razlikama ili sistem koji ih pretvara u osnovni kriterij političkog postojanja? Svaki put kada se ponudi novo “rješenje” koje polazi od etničke segmentacije biračkog tijela, odgovor se, barem implicitno, pomjera prema drugoj opciji.
Zato se i ovaj “briselski model”, bez obzira na namjeru njegovih autora, ne može posmatrati kao tehničko unapređenje izbornog sistema. On je prije simptom trajne političke dileme u kojoj se BiH nalazi već decenijama: kako istovremeno očuvati ravnotežu između kolektivnih identiteta i izgraditi funkcionalnu građansku državu.
Do tada, svaki novi model ostaje ono što su bili i prethodni – pokušaj da se isti politički problem prepakira u novo teorijsko ruho, uz nadu da će ovoga puta izgledati kao rješenje.
