Godinama su evropski lideri govorili o „strateškoj autonomiji“ kao o nekoj vrsti diplomatske mantre.
Zvučalo je ozbiljno, držali su se govori, pisale deklaracije, organizovali samiti i konferencije. A onda je stigao Donald Trump i učinio ono što nijedan evropski protivnik nije uspio: natjerao je Evropu da se prvi put ozbiljno zapita šta će raditi ako Amerika jednog dana jednostavno okrene leđa kontinentu.
Ispostavlja se da je odgovor neugodan – Evropa nema dovoljno vlastitih raketa, nema dovoljno sistema za duboki udar, nema dovoljno satelita, nema dovoljno obavještajnih kapaciteta i nema dovoljno vremena.
To je prava priča iza najnovijih odluka NATO-a i evropskih vlada. Nije riječ samo o tehničkom pitanju nabavke projektila. Riječ je o tome da Evropa prvi put nakon Drugog svjetskog rata pokušava naučiti kako da preživi bez američkog vojnog kišobrana.
Američka „ljubav“ traje dok traje interes
Na samitima se i dalje govori o jedinstvu saveznika, zajedničkim vrijednostima i čeličnom partnerstvu. Međutim, dok evropski lideri aplaudiraju, Pentagon otkazuje raspoređivanje raketnih sistema u Njemačku, smanjuje obaveze i šalje poruku koju više niko ne može ignorisati: Amerika ima druge prioritete.
To nije nikakva prolazna epizoda vezana samo za Trumpa. Washington se već godinama okreće prema Pacifiku i Kini. Evropa je za američke stratege postala sekundarno ratište – važno, ali ne dovoljno važno da bi zbog njega trošili beskonačne resurse.
A Evropljani? Oni su decenijama živjeli u uvjerenju da će američki vojnici, američke rakete i američki sateliti uvijek biti tu kada zatreba. Navikli su da sigurnost tretiraju kao uslugu koju neko drugi plaća.
Sada račun stiže na naplatu.
Rusija proizvodi rakete, Evropa proizvodi rokove
Dok Rusija povećava proizvodnju raketa i prilagođava industriju dugotrajnom ratu, Evropa uglavnom proizvodi – rokove. Projekti koji se danas predstavljaju kao odgovor na rusku prijetnju neće biti operativni prije 2030-ih. To je gotovo decenija čekanja u svijetu u kojem se sigurnosna situacija mijenja iz mjeseca u mjesec.
Zato Berlin više ne želi čekati savršeno rješenje. Njemačka sada traži ono što je donedavno zvučalo nezamislivo: jeftine, brzo proizvedene rakete, razvijene u saradnji sa startupima i ukrajinskim firmama koje su iskustvo stekle direktno u ratu.
To je možda i najfascinantniji obrat. Nekada je evropska vojna industrija gledala s visine na improvizovana ukrajinska rješenja. Danas upravo ta rješenja postaju model za buduće evropsko naoružavanje.
Od birokratije do ratne ekonomije
Evropska unija je godinama bila mašina za regulative. Znala je propisati krivinu krastavca, emisije automobila i sadržaj plastične ambalaže. Ali rat u Ukrajini je pokazao da se sigurnost ne brani direktivama nego fabrikama, zalihama i sposobnošću da za nekoliko mjeseci proizvedete hiljade projektila.
Tu dolazimo do suštine problema: Evropa nema samo vojni deficit, nego i mentalni deficit. Navikla je na „posthistorijski“ period u kojem se vjerovalo da su veliki ratovi stvar prošlosti. Budžeti za odbranu su rezani, vojske smanjivane, a industrijski kapaciteti gašeni jer su djelovali nepotrebno.
Sada se od iste te Evrope traži da za nekoliko godina izgradi ono što je uništavala tri decenije.
Suverenitet nije parola nego satelit
Najveća slabost kontinenta možda nisu ni rakete nego oči i uši. Jeftini projektili mogu biti korisni samo ako imate vlastite satelite, dronove, sisteme za nadzor i obavještajnu mrežu. Bez toga, Evropa i dalje zavisi od američkih podataka za planiranje operacija.
Drugim riječima, možete imati evropsku raketu, ali ako cilj određuje američki satelit, onda to nije potpuna nezavisnost.
Zato je pitanje „kada će Evropa imati suverene ISR kapacitete?“ možda važnije od pitanja koliko će raketa proizvesti. A odgovor je porazan: optimistični rok je oko 2030. godine, pod uslovom da sve prođe bez kašnjenja, političkih blokada i budžetskih rezova.
A u Evropi gotovo ništa nikada ne prođe bez kašnjenja.
Njemačka se budi, ali kasno
Njemačka je najzanimljiviji slučaj. Zemlja koja je decenijama gradila identitet ekonomske sile i zazirala od vojnog liderstva sada pokušava postati centralni stub evropske odbrane. Kupovina Tomahawka iz Amerike samo je prelazno rješenje; pravi cilj je proizvodnja u Evropi, bez američkih komponenti i bez mogućnosti da Washington jednim pritiskom na dugme ograniči njihovu upotrebu.
To je revolucionarna promjena njemačkog razmišljanja. Berlin više ne želi samo oružje – želi kontrolu nad oružjem.
Ali probuditi se 2026. i shvatiti da vam treba deset godina da izgradite ključne kapacitete nije znak strateške mudrosti. To je priznanje da ste prespavali cijelu epohu.
Kraj američkog tutorstva
Najprovokativnije pitanje glasi: da li je ovo zapravo dobra vijest za Evropu?
Možda zvuči cinično, ali američko povlačenje moglo bi učiniti ono što evropski lideri sami nikada ne bi uradili – natjerati kontinent da odraste. Sve dok je Amerika garantovala sigurnost, Evropa je mogla sebi priuštiti luksuz beskrajnih procedura, političkih kompromisa i odlaganja teških odluka.
Sada tog luksuza više nema.
Ako želi opstati kao ozbiljan geopolitički akter, Evropa će morati prihvatiti nekoliko bolnih istina: da odbrana košta mnogo više nego što je navikla izdvajati, da će vojna industrija postati jednako važna kao automobilska, da će se morati odreći dijela socijalnog komfora i da će sigurnost ponovo postati centralna tema evropske politike.
To je kraj jedne iluzije – iluzije da se može biti ekonomski div, a vojni patuljak.
Život bez Amerike tek počinje
Evropa danas ne prekida savez sa Sjedinjenim Državama. Ona još nije ni blizu toga. Američka vojska ostaje nezamjenjiva u mnogim oblastima i vjerovatno će to ostati godinama.
Ali psihološki prelom se već dogodio. U Berlinu, Parizu i Londonu više niko ne postavlja pitanje da li će Evropa morati naučiti da živi bez potpune američke zaštite. Pitanje je samo koliko brzo to može učiniti prije nego što se sigurnosni ambijent dodatno pogorša.
A to je možda najvažnija geopolitička promjena našeg vremena: prvi put nakon 1945. Evropa ozbiljno razmatra budućnost u kojoj Amerika nije stariji brat koji uvijek dolazi u pomoć, nego saveznik čija podrška zavisi od trenutnog interesa i raspoloženja predsjednika u Bijeloj kući.
Kontinent koji je sedamdeset godina živio pod američkim kišobranom sada pokušava naučiti kako izgleda život na otvorenom. Problem je što je oluja već počela.
