Četvrti maj zauzima posebno mjesto u kolektivnom pamćenju Goražda. To je datum koji označava početak agresije na grad, ali i trenutak kada je započeo organizirani otpor koji će trajati čak 1.336 dana – jedna od najdužih opsada u modernoj historiji Evrope.
Tog jutra 1992. godine, u 6 sati i 50 minuta, ispaljeni su prvi hici na industrijski kompleks „Azot“ u Vitkovićima. Nepunih sat kasnije, oko 7:50, prva granata pogodila je zgradu općine u centru grada. Bio je to uvod u višegodišnje razaranje, stradanje i borbu za goli opstanak.
Grad utočišta i potpune izolacije
Već mjesecima prije 4. maja sigurnosna situacija u istočnoj Bosni bila je dramatično pogoršana. Gradovi poput Foča, Višegrad, Rogatica, Rudo i Čajniče već su bili okupirani, a preživjelo stanovništvo utočište je pronašlo upravo u Goraždu – tada jedinoj slobodnoj teritoriji u tom dijelu zemlje.
Procjenjuje se da je broj stanovnika u proljeće 1992. narastao na oko 70.000. Istovremeno, grad je bio potpuno odsječen od ostatka države. Preuzimanjem releja na Trovrhu sredinom marta, informativni prostor stavljen je pod kontrolu propagande, a građani su u vlastitom gradu slušali vijesti koje najavljuju njegov pad.
Prve barikade podignute su još u martu, nakon incidenta na benzinskoj pumpi kada je autoprevoznik Momčilo Radović zaprijetio eksplozijom zbog raspodjele goriva. Ubrzo nakon toga, političke i sigurnosne tenzije eskalirale su blokadama i kontrabarikadama, a općinske vlasti uvele su vanredno stanje.
Pokušaji političkog rješenja trajali su više od četrdeset dana. Pregovori između SDA i SDS-a, koje je organizirao Forum građana, vođeni su čak i uživo putem radija. Iako je u jednom trenutku izgledalo da je kompromis moguć, zahtjevi za podjelom institucija, a potom i samog grada, doveli su do potpunog sloma pregovora 2. maja. Samo dva dana kasnije – počeo je rat.
Opsada: život pod granatama
Nakon prvih napada uslijedile su diverzije – uništena je telefonska centrala, a grad je ostao bez komunikacije. Već sredinom maja prekinuta je isporuka vode. Građani su vodu donosili u kantama, često prelazeći izložene ulice pod snajperskom vatrom.
Kretanje kroz grad bilo je izuzetno opasno. Jedan od svjedoka tog vremena zapisao je da je „najduži put bio onaj od česme do kuće“.
U takvim uslovima organiziran je otpor koji će kasnije biti ocijenjen kao jedan od najspecifičnijih u ratu u Bosni i Hercegovini. Među simbolima tog otpora bio je improvizirani oklopni kombi „Opresa“, napravljen od dostupnih materijala i korišten za prevoz ranjenika, civila, hrane i vode preko mostova koji su bili stalne mete.
Upravo u Goraždu, naredbom Općinskog štaba Teritorijalne odbrane, formirana je i prva brigada Armija Republike Bosne i Hercegovine – Prva drinska brigada. Uprkos slaboj opremljenosti, borci su uspjeli stabilizirati linije i spriječiti pad grada.
Prvo značajnije oslobađanje teritorije dogodilo se u septembru 1992. tokom operacije „Krug“, koju je predvodio Zaim Imamović. Ipak, Goražde je ostalo u potpunom okruženju.
Borba za goli život
Opsada je brzo prerasla u humanitarnu katastrofu. Glad je postala svakodnevica, a jedini put spasa bio je planinski pravac Grebak. Ljudi su pješačili i po 45 kilometara u jednom smjeru, noseći osnovne namirnice na leđima. Procjenjuje se da je tim putem prošlo do 150.000 ljudi.
Mnogi su na tom putu izgubili život. Tokom jedne snježne oluje u februaru 1993. godine smrzlo se 11 osoba, među njima i djeca.
Istovremeno, uprkos svemu, život nije stao. Radile su bolnice, organizirana je nastava, a u julu 1992. obnovljen je rad Radio Goražda iz improviziranog studija. U skučenim prostorijama snimane su prve pjesme, među kojima i „Da Goražde mi živi“.
Organizirani su koncerti, književne večeri i sportska takmičenja. Osnovano je i Sportsko društvo Goražde. Građani su improvizirali čak i proizvodnju električne energije – mini hidrocentrala napravljena je od buradi, stare veš-mašine i automobilskog alternatora.
Radio-amateri održavali su vezu sa svijetom, šaljući stotine hiljada poruka iz opkoljenog grada.
„Sigurna zona“ bez sigurnosti
U maju 1993. Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija proglasilo je Goražde „sigurnom zonom“. Ipak, granatiranje nije prestalo, a humanitarni konvoji često su bili zaustavljani.
Jedna od najtežih ofanziva dogodila se u proljeće 1994. godine tokom operacije „Zvezda 94“, kojom je rukovodio Ratko Mladić. U toj fazi vođen je i intenzivan psihološki rat – čak je preuzimana frekvencija lokalnog radija kako bi se širile dezinformacije o evakuaciji stanovništva.
Uprkos svemu, grad nije pao. Odbrana je opstala zahvaljujući kombinaciji vojne organizacije i izuzetne snalažljivosti civila.
Naslijeđe opsade i borba za istinu
Opsada Goražda trajala je 1.336 dana. Tokom tog perioda ubijene su i stradale hiljade ljudi. Grad je bio izložen kontinuiranim napadima, sistemskom izgladnjivanju i potpunoj izolaciji.
Više od tri decenije kasnije, procesuiranje zločina počinjenih nad stanovnicima Goražda ostaje ograničeno. Pred međunarodnim sudovima nije vođen postupak isključivo za zločine u ovom gradu, dok je pred domaćim pravosuđem pokrenut relativno mali broj slučajeva.
Istovremeno, u javnosti se pojavljuju pokušaji relativizacije i negiranja zločina, uprkos brojnim naučno utvrđenim činjenicama koje potvrđuju razmjere stradanja i sistemski karakter nasilja.
Simbol otpora
Zbog svega toga, 4. maj u Goraždu ima dvostruko značenje. To je dan početka agresije, ali i simbol otpora.
To je dan kada je jedan grad, suočen s gotovo nemogućim uslovima, odlučio da se brani – i opstane.
Danas, Goražde nosi epitet grada heroja i sinonim „čuda bosanskog otpora“, kao trajni podsjetnik na snagu ljudi koji su, uprkos svemu, uspjeli sačuvati život, dostojanstvo i zajednicu.
