Više od dvije decenije nakon što su izrađene prve ozbiljne saobraćajno-ekonomske studije o Koridoru 5C, Bosna i Hercegovina i dalje se nalazi u fazi izgradnje jednog od svojih najvažnijih infrastrukturnih projekata. Umjesto da danas govorimo o potpuno funkcionalnoj autoputnoj kičmi države, razgovor se i dalje vodi o nedovršenim dionicama, kreditnim blokadama i rokovima koji se konstantno pomjeraju.
Prema analizama iz ranih 2000-ih, posebno onima iz 2004. godine, cijeli autoput je trebao biti završen do 2015. godine. Danas, više od deset godina nakon tog roka, Koridor 5C i dalje nije u potpunosti izgrađen, a ekonomske posljedice tog kašnjenja postaju sve vidljivije.
Koridor koji je trebao promijeniti ekonomsku mapu BiH
Koridor 5C nije zamišljen samo kao cestovni projekat. Od samog početka, on je definisan kao integrisani razvojni pravac koji povezuje drumsku, željezničku, energetsku i digitalnu infrastrukturu.
Njegova strateška uloga je jasna: povezivanje Bosne i Hercegovine sa Centralnom Evropom i Jadranom, odnosno pravcem Budimpešta – Osijek – Sarajevo – Ploče.
Stručnjaci koji su radili na ranim studijama ističu da bi završetak ovog koridora značio:
bržu i efikasniju trgovinsku razmjenu
jačanje logističkog sektora
razvoj industrijskih zona uz autoput
bolju povezanost turističkih destinacija
povećanje stranih investicija
Drugim riječima, Koridor 5C je trebao biti ekonomski motor države.
Studija iz 2004: milijarde koje su mogle promijeniti BiH
Jedna od najčešće citiranih analiza potiče iz 2004. godine, kada je grupa domaćih stručnjaka iz oblasti saobraćaja i ekonomije, uz podršku instituta i akademske zajednice, izradila saobraćajno-ekonomsku studiju autoputa.
Prema tim procjenama:
direktni ekonomski efekti nakon završetka autoputa mogli su iznositi oko 5,5 milijardi KM
ukupna propuštena korist zbog kašnjenja procjenjivana je na oko 5,3 milijarde KM
projekat je planiran za završetak do 2015. godine
Ove brojke se odnose na period bez uračunate inflacije, što dodatno povećava potencijalnu razliku u današnjim uslovima.
Stručnjaci koji su učestvovali u izradi studija tvrde da bi BiH, da je projekat realizovan u planiranom roku, već imala znatno razvijeniju logističku i industrijsku mrežu.
„Puževi tempo“ i izgubljeni ekonomski potencijal
Kašnjenje u izgradnji Koridora 5C često se opisuje kao „pužev tempo“ razvoja infrastrukture. Najveći problem, prema analitičarima, nije samo u nedovršenim dionicama, već u propuštenim ekonomskim prilikama.
Procjene govore o dva ključna nivoa gubitaka:
1.Direktni gubitak razvoja
Procijenjenih 5,3 milijarde KM koje su mogle biti generisane kroz brži transport, industrijski razvoj i logistiku.
2.Neiskorišteni potencijal
Oko 5,5 milijardi KM godišnje vrijednosti koja bi proizašla iz potpuno funkcionalnog povezivanja BiH sa evropskim tržištima.
Dok autoput nije završen, taj potencijal ostaje neiskorišten.
Više od ceste: logistički i razvojni koridor
Koridor 5C je od početka zamišljen kao višeslojni infrastrukturni sistem. Pored autoputa, plan je uključivao:
modernizaciju željezničke mreže
razvoj optičkih komunikacijskih sistema
energetske koridore
logističke i industrijske zone
Takav pristup trebao je omogućiti transformaciju BiH iz tranzitne zone u aktivni logistički centar regiona.
Međutim, većina tih komponenti ostala je u fazi planiranja ili djelimične realizacije.
Planovi koji sežu još u 1980-e
Ideja o ovom pravcu nije nova. Još sredinom 1980-ih godina u tadašnjoj Jugoslaviji razmatrane su mogućnosti povezivanja Jadrana i Panonske nizije modernim transportnim koridorima.
Kasnije, kroz evropske transportne inicijative, ovaj pravac je dobio dodatnu težinu, posebno kroz definisanje Pan-evropskih koridora 1997. godine u Helsinkiju, gdje je Koridor 5C zvanično uvršten kao strateška ruta.
Time je Bosna i Hercegovina dobila ključnu tranzitnu poziciju na mapi evropske infrastrukture.
Gdje je BiH danas?
Iako je projekat formalno aktivan i dalje u izgradnji, stanje na terenu pokazuje fragmentisan napredak. Pojedine dionice su završene, druge su u izgradnji, dok su neke i dalje u fazi planiranja ili rješavanja finansiranja i tenderskih procedura.
To stvara situaciju u kojoj:
međunarodni tranzit nije u potpunosti funkcionalan
domaća logistika ostaje skupa i spora
regionalna konkurentnost je smanjena
U poređenju sa susjednim državama koje su svoje koridore završile ili privode kraju, BiH i dalje zaostaje u infrastrukturnoj povezanosti.
Koridor 5C ostaje jedan od najvažnijih strateških projekata Bosne i Hercegovine. Iako su prvobitni rokovi odavno prošli, njegova važnost nije smanjena – naprotiv, s godinama postaje još izraženija.
Pitanje više nije samo koliko je BiH izgubila zbog kašnjenja, već koliko još može dobiti ako se projekat konačno dovede do kraja.
Jer u slučaju Koridora 5C, riječ nije samo o asfaltu i mostovima, već o propuštenim i mogućim ekonomskim generacijama razvoja jedne države.
