U posljednjih više od deset godina, energetika u Republici Srpskoj sve češće se predstavlja kao prostor velikih investicija, strateških partnerstava i “razvojnih projekata od državnog značaja”.
Međutim, iza zvaničnih saopštenja i ceremonija postavljanja kamenja temeljaca, sve je jasnija slika sistema u kojem se javni novac troši bez jasnog ishoda, a odgovornost ostaje nerazjašnjena.
Jedan od najnovijih primjera takve prakse vezan je za hidroenergetski projekat na rijeci Lim, koji je u javnosti predstavljen kao značajan energetski iskorak, ali se danas sve češće opisuje kao propuštena prilika i finansijski teret za budžet Republike Srpske.
Prema dostupnim podacima, u projekat je u više faza uloženo oko 55 miliona eura, iako fizička izgradnja elektrane nikada nije u potpunosti započela. Umjesto energetskog objekta, ostala su otvorena pitanja o ugovorima, isplatama i promjenama investitora koje su se odvijale iza zatvorenih vrata.
Koncesija za izgradnju dodijeljena je još prije više od decenije ruskom biznismenu Rašidu Sardarovu, kroz njegovu kompaniju Comsar Energy RS, uz političku podršku tadašnjeg vrha Republike Srpske. Projekat je u javnosti predstavljen kao dio šireg energetskog zaokreta i dolaska “velikih stranih investitora”.
Međutim, umjesto realizacije, uslijedio je niz odlaganja, redefinisanja i finansijskih aranžmana koji su dodatno opteretili javne finansije. Vlada Republike Srpske je 2022. godine preuzela koncesiju, uz isplatu desetina miliona eura ranijem koncesionaru, bez detaljnog obrazloženja javnosti o stvarnim razlozima takve odluke.
Nedugo zatim, projekat je formalno “oživljen”, postavljanjem novog kamena temeljca i najavom novog izvođača radova. No, ni taj pokušaj nije donio konkretan rezultat. Ugovor je kasnije raskinut nakon što je došlo do neslaganja oko tehničkih standarda i sigurnosnih zahtjeva, posebno u vezi sa kapacitetom brane da izdrži ekstremne poplave.
Ono što je prvobitno projektovano prema jednim parametrima, naknadno je ocijenjeno kao nedovoljno sigurno, što je otvorilo dodatna pitanja o kvalitetu pripreme i nadzora nad projektom. Izmjene su, prema tvrdnjama iz energetskog sektora, značile i značajno povećanje troškova, što izvođač nije prihvatio.
U međuvremenu, javnost nije dobila precizne odgovore ko je odobravao promjene, na osnovu kojih analiza su donošene odluke i zašto se ključni tehnički rizici nisu prepoznali ranije, prije nego što je potrošen višemilionski iznos.
Ekonomisti i predstavnici organizacija koje se bave transparentnošću upozoravaju da ovaj slučaj nije izolovan, već dio šireg obrasca upravljanja javnim investicijama u kojem država, umjesto da kontroliše rizike, naknadno preuzima posljedice neuspjelih privatnih projekata.
Posebno zabrinjava činjenica da se u paralelnim energetskim aranžmanima godinama pojavljuju iste kompanije i isti akteri, dok se finansijski teret sve češće prebacuje na javni sektor.
Dodatnu kontroverzu izaziva i širi poslovni angažman Rašida Sardarova u Republici Srpskoj, uključujući ranije projekte u energetskom sektoru koji su, prema ocjenama kritičara, ostali nedovršeni ili finansijski problematični, ali su uprkos tome dobijali institucionalnu podršku i produženje rokova.
Kritičari upozoravaju da se time stvara opasan presedan u kojem se neuspjeli projekti ne sankcionišu, već se otkupljuju javnim novcem, dok se odgovornost za odluke rasplinjuje između institucija, ministarstava i javnih preduzeća.
Ukupni iznosi koji se povezuju sa propalim ili preuzetim koncesijama u energetskom sektoru Republike Srpske, prema procjenama organizacija civilnog društva, prelaze 150 miliona eura, što ovaj model ulaganja čini jednim od najskupljih i najkontroverznijih u regionu.
Istovremeno, ostaje otvoreno ključno političko pitanje: da li se radi o lošem upravljanju i nedostatku kapaciteta, ili o sistemu u kojem su finansijski rizici od početka bili sekundarni u odnosu na političke i poslovne dogovore?
Bez jasnih odgovora i institucionalne odgovornosti, projekti poput onog na Limu ostaju simbol šireg problema – energetskog sektora u kojem se obećanja redovno ponavljaju, a rezultati sve rjeđe pojavljuju.
