Masovni protesti u obje zemlje izražavaju sve veće nezadovoljstvo vladom, ali i snažnim liderima poput Aleksandra Vučića u Srbiji i Edija Rame u Albaniji...
Posljednjih sedmica, Albanija i Srbija su doživjele masovne proteste koji su potresli njihove vlade. Tokom protekle sedmice suočili smo se s valom slika s velikih protesta u nekoliko gradova, koje su neki nazvali "Flamingo revolucijom" u Albaniji.
Prije dvije sedmice, 200.000 ljudi izašlo je na ulice Beograda zahtijevajući izbore, oživljavajući talas studentskih protesta koji su započeli nakon nesreće na željezničkoj stanici 2024. godine u kojoj je poginulo 16 ljudi.
Na prvi pogled, ovi protesti su potaknuti različitim problemima, a zapadni mediji su se malo potrudili da ih povežu. O njima se izvještava i komentariše odvojeno.
To nije iznenađujuće. Regija se obično prikazuje kao problematična periferija, definirana nestabilnošću, korupcijom i drevnim mržnjama između navodno antagonističkih naroda, poput Albanaca i Srba. Šta bi ih moglo ujediniti?
Ali detaljniji pogled na nedavne talase protesta u ove dvije balkanske države otkriva zajedničke pritužbe, nastale integracijom regije u ekonomski sistem kojim dominiraju interesi multinacionalnog kapitala i velikih sila.
Nakon što su njihovi državni razvojni projekti propali 1980-ih, kao i u susjednim zemljama sovjetskog bloka, obje zemlje su tokom 1990-ih doživjele duboku državnu dezintegraciju ili kolaps, nakon čega je uslijedila zapadna vojna intervencija.
Naknadni pokušaji integracije u Evropsku uniju doveli su do značajne deindustrijalizacije kroz privatizaciju, depopulacije kroz emigraciju i osvajanja države od strane plutokratske elite koja nije bila zainteresovana za demokratiju ili vladavinu prava.
Umjesto da se ovi događaji smatraju vanjskim posljedicama neoliberalne modernizacije, kojoj se protive razumljivi strani akteri, sam proces je duboko nedemokratski i eksploatatorske prirode.
Kako su protesti izazvani
U oba slučaja, masovne proteste podstakao je bijes zbog netransparentnog političkog donošenja odluka koje skriva velike strane investicijske projekte. Često su se fokusirali na ekološke probleme, jer lokalne elite nisu imale mnogo toga za dobiti osim prirodnog bogatstva svojih zemalja.
U Srbiji, pozadina najnovijeg vala protesta uključuje prethodne runde protivljenja tokom protekle decenije: prvo preuređenju Beogradske obale petrodolarima iz zemalja Perzijskog zaliva, zatim predloženom Rio Tintovom rudniku litijuma u plodnoj i vodom bogatoj dolini Jadra u korist Evropske unije, a sada i načinu na koji je vlada postupala u slučaju katastrofe prilikom renoviranja stanice u Novom Sadu od strane kineskog konzorcija, što je dovelo do smrti 16 ljudi prije skoro dvije godine.
Srbija je postala glavna destinacija za kineske investicije na Balkanu i ključno središte inicijative "Pojas i put" u Evropi. Investicije uključuju modernizaciju željezničkog koridora Beograd-Budimpešta i preuzimanje i proširenje rudnika bakra Bor, projekat koji je izazvao kontroverze oko njegovog uticaja na okolinu. Renoviranje stanice Novi Sad bilo je dio ovog šireg programa izgradnje željeznica koji podržava Kina.
Čak i u Albaniji, promjene zakona o zaštićenim područjima iz 2024. godine utrle su put izgradnji u onome što se smatra prirodnim zaštićenim područjima.
Srpski slučaj također nije u potpunosti izolovan. Jared Kushner je također provodio kontroverzne razvojne projekte u Beogradu, posebno na mjestu bivšeg sjedišta Generalštaba vojske, koje je NATO bombardirao tokom rata na Kosovu 1999. godine.
Kao i u Srbiji, spor u Albaniji brzo je prerastao u nešto veće od jednog projekta, skrećući pažnju na širu zabrinutost oko toga kako se donose odluke o velikim investicijama i čijim interesima služe.
Demonstranti odbacuju i vladajuću Socijalističku partiju i glavnu opoziciju, koje mnogi vide kao dio istog klijentelističkog sistema i dogovora. Slično tome, srpski studenti će predstaviti vlastitu izbornu listu, nezavisnu od tradicionalne opozicije.
Otpor
Ovi slučajevi pokazuju uobičajeni obrazac, gdje sukobi oko zemlje i prirodnih resursa postaju izrazi dublje borbe oko prirode neoliberalnog upravljanja i uloge Balkana u globalnoj ekonomiji.
Bez obzira da li je investitor multinacionalna rudarska korporacija koja služi "zelenoj" tranziciji Evropske unije, američki poduhvat u oblasti nekretnina, kineski projekat povezan s inicijativom "Jedan pojas, jedan put" ili kapital iz zemalja Perzijskog zaliva koji traži pristup tržištu EU, vlade su potisnule lokalno protivljenje predstavljajući ga kao zaostalost i prepreku modernizaciji.
Međutim, građani u obje zemlje izražavaju nezadovoljstvo modelom razvoja koji tretira njihovu zemlju, prirodne resurse i javni prostor, a da ne spominjemo njihove izvore prihoda, prvenstveno kao imovinu koja se može iskoristiti za privatnu dobit.
Rastuće nezadovoljstvo moćnicima poput Aleksandra Vučića u Srbiji i Edija Rame u Albaniji, koji se doživljavaju kao nedemokratski. Podjednako je očigledno razočaranje tradicionalnom opozicijom. Masovni protesti nastoje otvoriti novi put.
Ponavljanje slogana koji naglašavaju da zemlja nije na prodaju podcrtava potencijal protestnih pokreta u obje zemlje da razviju politički program koji dovodi u pitanje prioritete domaćih elita, u saradnji s globalnim kapitalom, a istovremeno oživljava duh starog socijalističkog slogana: „Balkan za narode Balkana.“
