Ekonomski, geopolitički, vojni interesi - izričiti ili implicitni, konvergentni ili divergentni - kod kuće, u Aziji, na Bliskom istoku i u Africi....
Zato svaka sila igra na našu krhkost i pokušava je iskoristiti. Postoji način da se izbjegne sudbina vazala, ali vrijeme ističe...
Postoji pitanje koje se rijetko postavlja s dužnom iskrenošću: ko ima interes da Evropa ostane podijeljena, zavisna i strateški nebitna? Odgovor je neugodan. Iz različitih razloga, svi glavni akteri međunarodnog sistema: Sjedinjene Američke Države, Kina, Rusija. I sa svojom logikom, ni usklađena sa Zapadom ni neprijateljski nastrojena prema njemu, to čini i Turska.
Sukobi u Ukrajini i na Bliskom istoku samo ubrzavaju ovaj proces. Ovo nije zavjera, već strukturalno, često nesvjesno usklađivanje interesa koje proizvodi sistemske efekte. Slaba Evropa koristi mnogima.
Sjedinjene Države žele saveznika kojim će upravljati, a ne snažnog saveznika
Iz vojne perspektive, evropski doprinos NATO-u je strukturno mali u poređenju s američkom moći. SAD čini oko 70 posto vojnih troškova Alijanse, posjeduje jedine stvarne kapacitete nuklearnog odvraćanja integrirane u atlantski sistem i kontrolira logističku, svemirsku i sajber infrastrukturu koju nijedna evropska zemlja ne može replicirati.
Zahtjev Washingtona da se povećaju izdaci za odbranu na 2 posto BDP-a - koji je Donald Trump danas podigao na 5 posto - nije velikodušnost, već zahtjev za podjelom troškova u sigurnosnom sistemu kojim Washington sam upravlja.
Međutim, Evropa ostaje važna za SAD ekonomski i industrijski. Evropske kompanije direktno se takmiče s američkim u strateškim sektorima: vazduhoplovstvu, automobilskoj industriji, farmaceutskoj industriji, digitalnim tehnologijama.
I ovdje razumijemo pravi američki stav: ne saveznik kojeg treba jačati, već partner kojim treba upravljati. Pritisak na carine - od Zakona o smanjenju inflacije i Zakona CHIPS, do Trumpove politike - jasno pokazuje ovu logiku. Evropa podijeljena i nesposobna da reaguje jedinstveno je stanje koje SAD ima interes da sačuva.
Kina ima za cilj prodiranje prije nego što se Evropa organizuje
Za Peking, Evropa je veliko tržište na koje mora prodrijeti prije nego što može izgraditi efikasnu odbranu. U proizvodnji, kineski pritisak je već veliki i raste. Automobilska industrija je najjasniji primjer.
Kineski proizvođači električnih automobila - predvođeni BYD-om, a slijede SAIC, Geely, NIO i drugi - ulaze na evropsko tržište s konkurentnim proizvodima i cijenama koje Evropljani ne mogu priuštiti bez gubitka profita.
EU je odgovorila carinama, ali kasno i neujednačeno. Njemačka, koja ima mnogo investicija u Kini, glasala je protiv. Fragmentacija nacionalnih interesa sprječava zajednički odgovor, a Kina to iskorištava tako što se prema evropskim zemljama odnosi odvojeno kako bi izbjegla ujedinjenu Evropu.
Na tehnološkom frontu, igra je još delikatnija. Kineska ulaganja u kritičnu infrastrukturu - telekomunikacije, luke, energetiku - nisu samo trgovina, već strateški prodor u sektore koji postaju alati pritiska u vremenima krize.
Igra je asimetrična: Kina ima dugoročnu strategiju i provodi je koherentno, dok Evropa često reaguje. A ko god reaguje, uvijek je u nepovoljnom položaju.
Rusija: Energija kao oružje, podjele kao meta
Ruski slučaj je jasniji. Invazija na Ukrajinu u februaru 2022. bila je kulminacija dugoročnog projekta: ometanja integracije postsovjetskog prostora sa Zapadom i korištenja energetske ovisnosti Evrope kao alata za pritisak.
Godinama ruski plin nije bio samo izvor energije, već i politička veza koja je činila evropske vlade opreznijima prema Moskvi. Nakon 2022. godine, Evropa je ubrzala diverzifikaciju - američki LNG i katarski obnovljivi izvori energije - ali uz visoke troškove i bez potpunog uklanjanja ranjivosti.
Ruska strategija nije samo o energetici. Ona ima za cilj destabilizaciju. Podrška euroskeptičnim i nacionalističkim strankama ima za cilj slabiju Evropu. Rat u Ukrajini to produbljuje, testirajući jedinstvo i trošeći resurse koji bi se mogli koristiti negdje drugdje.
Turska: Susjed koji ima koristi
Turska je često podcijenjena u evropskoj debati. Ali je izgradila strategiju utjecaja koja se hrani slabošću Evrope. Pod vodstvom Recepa Tayyipa Erdoğana, Turska provodi politiku moći u Mediteranu i Africi.
U istočnom Mediteranu, Turska je proširila svoje pomorske pretenzije, izazivajući Grčku i Kipar. Evropski odgovor je bio fragmentiran i bez konkretnih posljedica. Paralelno s tim, Turska je ojačala svoje prisustvo u Libiji, stičući utjecaj u Africi.
U Africi, konkurencija se vodi između Rusije, Kine i Turske. Rusija djeluje kroz vojne strukture poput Wagnera, Kina ulaže u infrastrukturu, dok Turska koristi kombinaciju meke moći i vojnih sporazuma. Evropa gubi tlo pod nogama bez zajedničke strategije.
Slabost: Sreća ili izbor?
Svi ovi akteri, iako u konkurenciji, dijele zajednički interes: slabu Evropu. To je neplanirano usklađivanje interesa, ali s istim efektom. Suštinsko pitanje je: je li ovo neizbježno?
Odgovor je dvostruk. Djelomično da, zbog složene prirode EU. Ali dijelom je to politički izbor, koji svakodnevno ponavljaju države koje preferiraju nacionalni suverenitet nad zajedničkim donošenjem odluka. Rat u Ukrajini i onaj na Bliskom istoku dodatno ističu evropsku slabost. Iako je bilo snažnih reakcija, unutrašnje podjele ostaju duboke.
Na primjer, Mađarska je blokirala ključne odluke, pokazujući ograničenja trenutnog sistema. Na Bliskom istoku, podjele oko Gaze i tenzije u Crvenom moru štete evropskim interesima i otežavaju pronalaženje zajedničkog stava.
Rješenje: Strateška autonomija
Rješenje za ovu situaciju ima ime: evropska strateška autonomija. To nije antiamerički koncept i ne znači napuštanje NATO-a, već izgradnju sposobnosti za samostalno djelovanje kada je to potrebno, za kredibilan glas na međunarodnoj sceni i za nezavisnost od odluka drugih za svoju sigurnost.
To znači razvoj zajedničkih odbrambenih sposobnosti i koordiniranih investicija, reformu mehanizama donošenja odluka u vanjskoj politici kako bi se izbjegle blokade od strane jedne države, te jačanje ekonomske i industrijske baze kontrolom kritičnih sektora poput tehnologije, energije i lanaca snabdijevanja.
Istovremeno, potrebna je i jasna i održiva strategija za Mediteran i Afriku, jer će bez zajedničkog pristupa u tim regijama Evropa nastaviti gubiti tlo pod nogama u korist organizovanijih i odlučnijih aktera.
Ako Evropa ne uspije napraviti ovaj kvalitativni korak u svojoj političkoj integraciji, rizikuje da sve više klizne ka perifernoj ulozi u međunarodnom poretku, da bude ekonomski narušena globalnom konkurencijom, da ostane izložena vanjskim utjecajima i da izgubi sposobnost da utiče na događaje koji će odrediti njenu budućnost.
Evropa ima sve što joj je potrebno: resurse, tehnologiju, konsolidovane demokratije, veliko tržište i zajedničku historiju uprkos razlikama. Ono što joj nedostaje jeste volja da se sve to iskoristi zajedno. Ta volja se još uvijek može pronaći, ali prozor prilike se brzo zatvara.
