Ratne tenzije s Iranom i sve realnija mogućnost blokade Hormuškog moreuza iz temelja su uzdrmale postojeće globalne trgovinske tokove, ali su istovremeno otvorile prostor za ubrzanje velikih infrastrukturnih projekata koji bi mogli redefinirati način na koji roba putuje između Azije i Evrope.
U tom kontekstu u prvi plan izbila su dva konkurentska megaprojekta – izraelsko-američki IMEC i turska inicijativa poznata kao Razvojni put.
Ova dva koridora danas više nisu samo ekonomske ideje na papiru, već su postali dio šire geopolitičke borbe za utjecaj, kontrolu trgovine i stratešku dominaciju na prostoru Bliskog istoka i istočnog Mediterana.
IMEC: Projekt koji Izrael vidi kao svoju kapiju prema Evropi
Projekt India-Middle East-Europe Economic Corridor (IMEC) prvi put je predstavljen na samitu G20 u Indiji u septembru 2023. godine, uz snažnu podršku Sjedinjene Američke Države, Indija i Saudijska Arabija. Plan predviđa transport robe iz Indije preko Ujedinjeni Arapski Emirati, Saudijske Arabije i Jordan do izraelske luke Luka Haifa, odakle bi roba nastavila put prema evropskim tržištima.
Procjenjuje se da bi ova ruta mogla skratiti putovanje robe za oko 4.000 kilometara u odnosu na klasični pomorski pravac kroz Sueski kanal, čime bi se znatno smanjili troškovi i vrijeme transporta. Upravo zbog toga IMEC se u izraelskim i američkim strateškim krugovima predstavlja kao potencijalna “nova arterija” globalne trgovine.
Turski “Razvojni put”: Ankara nudi alternativu bez Izraela
Kao odgovor na IMEC, Turska je pokrenula vlastiti infrastrukturni megaprojekt poznat kao Development Road Project. Ovaj koridor ima za cilj povezati iračku luku Luka Al-Faw s Evropom preko teritorije Turske, uz izgradnju modernih željezničkih i cestovnih veza duž trase duge oko 1.200 kilometara.
Projekt je rezultat sporazuma između Turske, Irak, Katara i UAE, a procijenjena vrijednost investicije iznosi oko 20 milijardi dolara. Ankara ovaj koridor vidi kao priliku da postane ključni logistički most između Azije i Evrope, čime bi dodatno učvrstila svoju geopolitičku i ekonomsku poziciju.
Izraelska zabrinutost: Strah od gubitka strateške uloge
Izraelski mediji i analitičari sve češće upozoravaju da bi turski projekt mogao potisnuti Izrael iz centralne uloge u budućim kopnenim trgovinskim rutama. U izvještajima izraelske štampe, posebno u listu Maariv, istaknuta je zabrinutost da Ankara, u koordinaciji s novim političkim odnosima u Siriji, pokušava izgraditi koridor koji bi zaobišao Izrael i smanjio njegov geostrateški značaj.
Bivši izraelski vojni zvaničnici upozoravaju da bi takav razvoj događaja mogao imati ozbiljne ekonomske posljedice, jer bi Izrael izgubio status ključne tranzitne tačke između Azije i Evrope, što bi se mjerilo u milijardama dolara godišnje.
Sirija kao neočekivani faktor u novoj logističkoj mapi
Političke promjene u Sirija krajem 2024. godine otvorile su mogućnost ponovnog uspostavljanja kopnenih transportnih veza između Turske i zemalja Perzijskog zaljeva. Time je Sirija, koja je godinama bila izolirana zbog rata, ponovo postala važna karika u regionalnim infrastrukturnim planovima.
Damask je već signalizirao da bi u slučaju blokade Hormuški moreuz ili nestabilnosti u Crvenom moru mogao preuzeti ulogu alternativnog logističkog čvorišta, što dodatno komplikuje regionalne odnose i povećava strateški značaj teritorije kroz koju bi prolazili novi koridori.
Hormuški moreuz – usko grlo svjetske trgovine
Kroz Hormuški moreuz svakodnevno prolazi oko 21 milion barela nafte, što ga čini jednim od najvažnijih energetskih prolaza na svijetu. Svaka ozbiljna kriza ili blokada na ovom području imala bi trenutne posljedice na cijene energenata, globalnu trgovinu i sigurnost snabdijevanja, posebno za Evropu i Aziju.
Zbog toga se projekti poput IMEC-a i Razvojnog puta sve više posmatraju kao osiguranje protiv geopolitičkih šokova – alternativni pravci koji bi omogućili kontinuitet trgovine čak i u slučaju zatvaranja ključnih pomorskih ruta.
Trgovinski koridori kao nova linija geopolitičkog razdvajanja
Konkurencija između turskog i izraelskog projekta pokazuje kako se današnje geopolitičke bitke sve manje vode isključivo vojnim sredstvima, a sve više kroz infrastrukturu, logistiku i kontrolu nad trgovinskim tokovima. U tom novom obliku nadmetanja, željezničke pruge, luke i logistički centri postaju jednako važni kao nekada vojne baze.
I dok Ankara nastoji izgraditi kopneni most koji bi je pretvorio u nezaobilazni tranzitni centar, Izrael pokušava osigurati da IMEC ostane ključni pravac između Indije i Evrope. Ishod te borbe mogao bi dugoročno odrediti ne samo ekonomsku, već i političku ravnotežu snaga na cijelom Bliskom istoku.
