Nedavna pravosnažna odluka Višeg privrednog suda u Banjoj Luci, kojom se Radio-televizija Republike Srpske obavezuje da isplati višemilionski dug Javnom RTV servisu BiH, ponovo je otvorila staro, ali nikada do kraja razriješeno pitanje funkcionisanja javnog radiotelevizijskog sistema u Bosni i Hercegovini.
Reakcije koje su uslijedile iz RTRS-a, u kojima se sudska odluka tumači kao politički i institucionalni pritisak na ovu medijsku kuću, samo su još jednom pokazale koliko se pravne teme u BiH brzo pretvaraju u političke narative, često bez stvarnog uvida u normativni i istorijski okvir iz kojeg spor proizlazi.
U suštini, ovaj slučaj nije ni nov, ni iznenadan, niti je nastao preko noći. On je rezultat dugog institucionalnog kontinuiteta, pravnih intervencija međunarodne zajednice, ali i domaćih političkih odluka koje su se tokom godina često donosile bez jasne strategije i bez dugoročne dosljednosti.
Sistem koji je nastajao u slojevima odluka
Početak današnjeg RTV sistema BiH vezuje se za kraj devedesetih i početak dvijehiljaditih godina, kada je visoki predstavnik intervenisao u cilju uspostavljanja jedinstvenog javnog RTV okvira. Taj proces nastavljen je kroz niz nametnutih rješenja početkom 2000-ih, kada je definisana osnovna struktura sistema i odnos između entitetskih i državnog javnog servisa.
U tom periodu uspostavljen je model raspodjele prihoda od RTV takse koji je, uprkos svim kritikama o načinu njegovog donošenja, predstavljao relativno jasno definisan finansijski mehanizam: dio prihoda pripada entitetskim servisima, a dio zajedničkom nivou.
Međutim, ono što je u teoriji izgledalo kao stabilan model, u praksi je vrlo brzo postalo predmet različitih interpretacija i političkih osporavanja.
Kasnije izmjene zakonskog okvira na državnom nivou, posebno sredinom 2000-ih, dodatno su zakomplikovale sistem raspodjele. Umjesto konsolidacije, došlo je do preklapanja nadležnosti, neusklađenosti propisa i različitog tumačenja obaveza koje proizlaze iz zakona i podzakonskih akata.
Pravo kao prostor selektivnog pamćenja
Suština današnjeg spora nije samo u procentima raspodjele RTV takse, već u načinu na koji se pravni kontinuitet u BiH razumijeva i primjenjuje.
Ono što je posebno izraženo u ovoj situaciji jeste selektivno pozivanje na pravne akte: isti normativni okvir se u jednom trenutku tumači kao obavezujući i legitiman, dok se u drugom osporava kao nepravedan ili politički motivisan.
Takav pristup stvara pravnu nesigurnost, ali i duboko nepovjerenje između institucija, jer se stiče utisak da se pravila ne primjenjuju dosljedno, nego situaciono – zavisno od trenutnog političkog interesa.
U tom kontekstu, sudske odluke, uključujući i najnoviju iz Banje Luke, ne predstavljaju nikakav „napad“, već pokušaj da se u okviru postojećeg pravnog poretka razriješi dugogodišnji finansijski i institucionalni spor.
Politička interpretacija pravnih obaveza
Reakcije koje pravosudne odluke automatski prevode u političke poruke nisu novost u bosanskohercegovačkom javnom prostoru. Pravosuđe se često posmatra ne kao nezavisan sistem primjene prava, nego kao produžena ruka političkih sukoba.
U slučaju RTV sistema, to je posebno izraženo jer se radi o institucijama koje imaju i medijsku i političku težinu, pa se svaka finansijska ili pravna odluka lako interpretira kroz širi narativ o “ugroženosti” ili “dominaciji”.
Međutim, činjenica ostaje da se radi o obavezi koja proizlazi iz važećih zakonskih rješenja i ranijih sporazuma između javnih servisa, bez obzira na to koliko su ti modeli danas politički nepopularni ili osporavani.
Problem dosljednosti institucionalne prakse
Ono što ovaj slučaj dodatno razotkriva jeste nedostatak dosljednosti u institucionalnom ponašanju tokom dužeg vremenskog perioda.
Isti akteri koji su u jednom periodu učestvovali u kreiranju ili prihvatanju određenih zakonskih rješenja, kasnije ih osporavaju ili reinterpretiraju kroz potpuno drugačiji politički kontekst.
Takva praksa nije specifična samo za ovaj slučaj, već predstavlja širi obrazac funkcionisanja političkog sistema u BiH, u kojem se institucionalna memorija često prilagođava trenutnim potrebama, umjesto da ostane stabilna i predvidiva.
Šira slika: Institucije između prava i politike
Spor oko RTV takse nije izolovan finansijski ili tehnički problem. On je simptom šireg izazova – odnosa između prava i politike u Bosni i Hercegovini.
Kada se pravne obaveze počnu tumačiti kao političke odluke, a sudske presude kao političke poruke, tada se gubi osnovna razlika između institucionalnih funkcija. U takvom ambijentu, svaka odluka postaje potencijalni politički incident, a ne pravno razrješenje spora.
To dugoročno slabi i povjerenje u institucije i funkcionalnost sistema.
Zaključak: povratak pravnoj logici ili nastavak političke interpretacije
Slučaj RTV sistema i najnovija sudska presuda ne otvaraju novo pitanje, nego podsjećaju na neriješena stara.
Bosna i Hercegovina se i dalje nalazi u prostoru u kojem pravo često gubi svoju autonomiju u odnosu na politiku, a institucije umjesto stabilnih pravila funkcionišu kroz cikluse interpretacija i reinterpretacija.
Bez jasne spremnosti da se pravni okvir prihvati kao obavezujući, bez obzira na političke posljedice, ovakvi sporovi će se nastavljati, samo u različitim oblicima i sa različitim akterima.
U konačnici, pitanje nije samo koliko ko kome duguje, nego da li uopšte postoji spremnost da se prihvati da pravila postoje upravo zato da bi bila ista za sve – i kada odgovaraju, i kada ne odgovaraju.
