Savjetnik Aleksandra Vučića već 13 godina sjedi uz vrh srbijanske vlasti, a platu mu isplaćuje njemačka vlada.
Slučaj Jörga Heskensa otvara teško pitanje: da li je Srbija postala servis za tuđe političke i ekonomske planove?
Ako je i postojala dilema o tome koliko je vlast Aleksandra Vučića duboko uronjena u mrežu netransparentnih odnosa sa stranim centrima moći, slučaj Jörga Heskensa tu dilemu brutalno razbija. Činjenica da čovjek koji više od decenije savjetuje predsjednika Srbije Aleksandra Vučića istovremeno prima platu od njemačke vlade nije tek bizaran detalj iz političke biografije srbijanskog predsjednika. To je skandal prvog reda. To je priča o državi u kojoj se granice između suvereniteta i poslušnosti brišu, o sistemu u kojem predsjednik ne okuplja tim koji odgovara građanima Srbije, nego mrežu ljudi povezanih sa interesima moćnih stranih država i korporacija.
Jörg Heskens nije usputni konsultant, protokolarni gost niti povremeni savjetnik za međunarodne odnose. On je jedan od najdugovječnijih ljudi iz Vučićevog okruženja. Savjetovao ga je još od 2013. godine, dok je Vučić bio ministar odbrane i potpredsjednik Vlade Srbije, zatim ga je pratio kroz premijerski mandat, a potom i u Predsjedništvo Srbije nakon izbora 2017. godine. Dakle, ne govorimo o čovjeku koji je bio angažovan na kratko ili za jednu oblast, nego o osobi koja je više od desetljeća prisutna uz sam vrh vlasti i koja je, po svemu sudeći, imala pristup osjetljivim političkim i ekonomskim procesima.
U svakoj ozbiljnoj državi već bi sama ta činjenica bila alarm. Ali u Srbiji pod Vučićem čak ni tako drastična okolnost ne izaziva institucionalni potres kakav bi morala. Umjesto toga, javnost dobija još jedan dokaz da se zemlja godinama vodi kao privatni političko-poslovni projekat jednog čovjeka, a ne kao država sa jasnim pravilima, odgovornošću i institucionalnim mehanizmima kontrole.
Čovjek koji savjetuje predsjednika, a plaća ga strana vlada
Suština problema nije u tome što Srbija sarađuje sa Njemačkom. Saradnja među državama je normalna, poželjna i potrebna. Problem je u tome što se ta saradnja, po svemu sudeći, nije odvijala kroz jasne, javne i institucionalne kanale, nego kroz čovjeka koji je istovremeno bio dio Vučićevog političkog okruženja i osoba čiju platu pokriva njemačka vlada. To više nije diplomatska podrška, to je ozbiljan politički problem.
Jer kada savjetnik predsjednika Srbije nije plaćen iz budžeta Srbije, ne odgovara njenim institucijama i istovremeno je finansijski vezan za stranu državu, onda se ne postavlja pitanje da li tu postoji problem – nego koliki je problem. Čije interese takav čovjek zastupa kada ulazi u kabinet predsjednika? Kome je stvarno lojalan? Da li je njegov primarni zadatak da štiti interese Srbije ili da olakša provođenje ekonomskih i političkih prioriteta Berlina u Beogradu?
U svakoj demokratskoj državi to bi bilo pitanje za parlament, za nadležne odbore, za bezbjednosne službe, za tužilaštvo, za javnost. U Vučićevoj Srbiji, međutim, institucije uglavnom ćute, a javnost se navikava na činjenicu da se ključne stvari dešavaju iza zatvorenih vrata, bez kontrole i bez odgovornosti.
Vučićev model vlasti: država svedena na jednog čovjeka
Slučaj Heskens ne govori samo o jednom savjetniku. On ogoljava čitav model Vučićeve vladavine. Taj model odavno ne počiva na institucijama, procedurama i javnoj odgovornosti, nego na personalizaciji moći. U takvom sistemu predsjednik nije samo šef države, nego centar svega – investicija, energetike, rudarskih projekata, odnosa sa stranim kompanijama, političkih pregovora, medijske kontrole i bezbjednosnih poruka. Sve ide preko jednog čovjeka. Sve se sliva u jedan kabinet. Sve zavisi od jedne političke volje.
Kada država funkcioniše tako, onda savjetnici poput Heskensa postaju daleko važniji nego što to formalne funkcije pokazuju. Oni nisu obični administrativni pomagači, nego ljudi koji imaju direktan pristup centru odlučivanja. Ako je jedan od tih ljudi istovremeno finansiran iz inostranstva, onda više ne govorimo o “tehničkoj pomoći”, nego o potencijalno direktnom kanalu stranog utjecaja na najviše političke odluke u Srbiji.
I upravo tu leži najopasnija dimenzija ove afere. Ne u tome što je Vučić imao njemačkog savjetnika, nego u tome što je taj savjetnik bio duboko integrisan u vrh vlasti u trenutku kada su se donosile odluke od ogromnog političkog, ekonomskog i društvenog značaja.
Jadar, litij i pitanje u čije ime se vode pregovori
Posebno je osjetljiva činjenica da se Heskensovo ime pojavljuje u kontekstu rudarskog projekta “Jadar”, jednog od najkontroverznijih pitanja u novijoj političkoj historiji Srbije. “Jadar” nije obična investicija. To je simbol sukoba između interesa građana i interesa krupnog kapitala, između zaštite prirodnih resursa i političke spremnosti vlasti da čitave krajeve stavi na raspolaganje velikim rudarskim projektima.
Taj projekat izazvao je masovne proteste, otpor lokalnog stanovništva, upozorenja ekoloških organizacija i ozbiljan politički pritisak na vlast. Uprkos tome, iza kulisa su se, po svemu sudeći, vodili razgovori, planovi i kalkulacije o budućnosti rudarskog sektora, uključujući i period prije i poslije formalne obustave projekta. Ako je u tim procesima učestvovao čovjek koji savjetuje predsjednika Srbije, a finansira ga njemačka vlada, onda se s pravom mora postaviti pitanje da li su odluke o litiju, rudama i strateškim resursima Srbije vođene u interesu građana ili u interesu njemačke industrije i evropskih ekonomskih potreba.
To pitanje je tim ozbiljnije jer se sve dešavalo u trenutku kada je Srbija bila potresena protestima, kada su studenti i građani izlazili na ulice, kada je povjerenje u vlast bilo poljuljano, a javnost sumnjala da se iza kulisa sprema povratak projekta koji je formalno bio zaustavljen. Ako se istovremeno izdvaja novac za podršku rudarskom sektoru, a u vrhu vlasti sjedi savjetnik čiji je zadatak da održava direktnu vezu sa njemačkim ekonomskim interesima, onda više nema prostora za naivnost. Tada se sumnja pretvara u politički obrazac.
Srbija kao pogon za njemačku industriju
Ono što posebno uznemirava jeste šira slika koja izranja iz ove priče: Srbija se ne tretira kao ravnopravan partner, nego kao prostor za realizaciju ekonomskih potreba njemačke industrije. Jeftina radna snaga, politički poslušna vlast, slabe institucije, kontrolisani mediji, spremnost na ustupke investitorima i predsjednik koji centralizuje sve važne odluke – za strane ekonomske interese to je idealna kombinacija.
U takvom modelu Srbija ne razvija sopstvenu ekonomsku strategiju, nego postaje servis. Ne gradi industrijsku politiku prema interesima svojih građana, nego prema potrebama velikih stranih kompanija. Ne štiti prirodne resurse kao javno dobro, nego ih tretira kao robu za političku trgovinu. A Vučić se u tom aranžmanu nameće kao ključni posrednik – čovjek koji garantuje “stabilnost”, što u prevodu često znači garantuje poslušnost, brzinu i odsustvo ozbiljnog otpora unutar institucija.
Tu Heskensova uloga dobija još mračniju dimenziju. Ako je on zaista bio kanal kroz koji se pred Vučićem zastupaju interesi njemačke ekonomije, onda je riječ o brutalnom ogoljenju političke realnosti Srbije: zemljom se ne upravlja kroz institucije i javni interes, nego kroz mrežu dogovora između predsjednika, stranih vlada i kapitala.
Gdje su institucije Srbije?
U cijeloj priči možda je najporažavajuće upravo odsustvo institucija. Gdje je Narodna skupština Srbije da pita pod kojim je uslovima angažovan savjetnik predsjednika? Gdje su nadležni odbori? Gdje su službe koje bi morale procijeniti bezbjednosne, pravne i političke implikacije toga da osoba finansirana od strane druge države godinama ima pristup vrhu vlasti? Gdje je javna dokumentacija o njegovoj ulozi, mandatu, ovlaštenjima i odgovornosti?
Ako je Heskens bio samo savjetnik za privlačenje investicija, javnost ima pravo znati po kojem osnovu je radio, ko ga je imenovao, ko mu je davao pristup i ko je nadzirao njegov rad. Ako je, međutim, imao širi politički utjecaj, ako je prisustvovao osjetljivim sastancima i ako je bio posrednik u strateškim ekonomskim pitanjima, onda je cijela stvar još teža i opasnija.
U uređenoj državi ne postoji mogućnost da ovakva priča ostane na nivou “pa šta”. U zemlji koja drži do svog suvereniteta, ovo bi bila afera koja bi srušila karijere, otvorila parlamentarne istrage i natjerala vrh vlasti da položi račune. U Srbiji, međutim, problem je upravo u tome što je politički sistem toliko podređen jednom čovjeku da se čak i ovako ozbiljna pitanja pokušavaju svesti na usputni incident ili tehnički detalj.
Vučićev patriotizam na prodaju
Aleksandar Vučić godinama gradi politički imidž lidera koji navodno štiti nacionalne interese, balansira između Istoka i Zapada i ne dozvoljava da iko upravlja Srbijom sa strane. No, slučaj Heskens taj narativ razbija u paramparčad. Kakav je to patriotizam u kojem predsjednika godinama savjetuje čovjek plaćen iz budžeta druge države? Kakva je to suverenistička politika u kojoj se ključni ekonomski i rudarski projekti vode uz posrednike koji imaju direktnu vezu sa stranim interesima? Kakva je to odbrana Srbije ako predsjednik svoje najbliže saradnike pronalazi među ljudima koji su finansijski i politički vezani za druge vlade?
Odgovor je jednostavan: riječ je o lažnom patriotizmu, o političkom marketingu iza kojeg se krije gola trgovina interesima. Vučićev režim je godinama gradio sistem u kojem se domaćoj javnosti prodaje priča o snazi, samostalnosti i državničkoj mudrosti, dok se iza kulisa sklapaju aranžmani koji pokazuju sasvim drugačiju sliku – sliku vlasti koja je spremna da strateške odluke podredi zahtjevima stranih partnera, sve dok to učvršćuje njenu moć i produžava politički opstanak.
Nije riječ o jednoj aferi, nego o načinu vladanja
Slučaj Jörga Heskensa zato ne bi smio ostati tek još jedna epizoda u beskonačnom nizu skandala koji se u Srbiji brzo potroše i zaborave. Ovdje nije riječ samo o jednom savjetniku, niti samo o jednoj neobičnoj plati. Ovdje je riječ o modelu vladanja u kojem se država pretvara u servis političkog vrha i njegovih međunarodnih partnera. Riječ je o tome da li Srbija ima predsjednika koji odgovara građanima i institucijama ili političkog posrednika koji vlast održava tako što stranim centrima moći nudi ono što im treba – od investicijskih ustupaka do pristupa resursima i političke stabilnosti.
Ako se pokaže da je čovjek kojeg finansira njemačka vlada godinama imao privilegovan položaj uz predsjednika Srbije i da je istovremeno bio uključen u ekonomske i rudarske projekte od strateškog značaja, onda je to mnogo više od političke neprijatnosti. To je slika zarobljene države. Slika režima koji se zaklinje u suverenitet, a u praksi otvara vrata tuđim interesima pravo do predsjedničkog kabineta.
I zato je ključno pitanje koje ostaje da visi nad ovom pričom brutalno jednostavno: ko zaista upravlja Srbijom – njene institucije, njeni građani i njen ustavni poredak, ili mreža političkih i ekonomskih interesa koja se proteže od predsjedničkog kabineta do stranih vlada i korporacija?
Dok god na to pitanje nema jasnog odgovora, svaka Vučićeva priča o državnom dostojanstvu, suverenitetu i zaštiti nacionalnih interesa zvučaće kao ono što odavno jeste – politička predstava za javnost, iza koje se krije sistem duboke zavisnosti, netransparentnosti i trgovine državom.
