112 GODINA OD SARAJEVSKOG ATENTATA: DAN KOJI JE PROMIJENIO SVIJET
Na današnji dan navršava se 112 godina od Sarajevskog atentata, događaja koji je 1914. godine zauvijek promijenio tok svjetske historije i označio početak Prvog svjetskog rata.
Na uglu kod Latinske ćuprije u Sarajevu, Gavrilo Princip ispalio je hice u austrougarskog prijestolonasljednika Franca Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju. Taj čin, proizašao iz složenog spleta političkih tenzija, nacionalnih ideologija i mladalačkog radikalizma, ubrzo je postao povod za globalni sukob u kojem su se urušila četiri velika carstva.
POSJETA KOJA JE PROMIJENILA TOK HISTORIJE
Dolazak nadvojvode Franca Ferdinanda u Sarajevo 28. juna 1914. godine bio je dio unaprijed planirane posjete tokom vojnih manevara austrougarske vojske u Bosni i Hercegovini, koja je 1908. godine i formalno anektirana.
Datum posjete – Vidovdan – dodatno je podigao političke tenzije, budući da je u dijelu srpskog stanovništva i članova organizacije “Mlada Bosna” doživljen kao provokacija. Istovremeno, posjeta je imala i lični karakter, jer je Ferdinand tog dana obilježavao godišnjicu braka.
PRVI POKUŠAJ I HAOS NA MILJACKI
Atentat nije bio djelo pojedinca, već grupe mladih zavjerenika raspoređenih duž rute carske kolone.
Prvi pokušaj izvršen je bacanjem bombe Nedeljka Čabrinovića, koja je pogodila drugo vozilo u koloni i ranila više osoba. Nakon neuspjelog atentata, nadvojvoda je, vidno uznemiren, odlučio nastaviti posjetu.
Uslijedio je niz neuspjelih pokušaja ostalih članova grupe, među kojima su bili Muhamed Mehmedbašić, Veljko Čubrilović, Danilo Ilić, Cvjetko Popović i Trifko Grabež, koji zbog brzine kretanja kolone i policijskog osiguranja nisu uspjeli djelovati.
FATALNA GREŠKA I HISTORIJSKI PREOKRET
Nakon posjete Vijećnici, donesena je odluka da se promijeni plan povratka, ali vozač o tome nije bio obaviješten. Pogrešno skretanje dovelo je carski automobil do Latinske ćuprije, gdje se, spletom okolnosti, vozilo zaustavilo ispred Gavrila Principa.
Princip je tada ispalio dva hica iz pištolja FN Browning M1910. Nadvojvoda i njegova supruga ubrzo su podlegli ranama, a događaj je postao okidač za diplomatsku krizu koja je eskalirala u svjetski rat.
Samo mjesec dana kasnije Austro-Ugarska je objavila rat Srbiji, a sistem savezništava uvukao je Evropu, a potom i svijet, u sukob koji je odnio više od 20 miliona života.
OD BALKANSKE KRIZE DO GLOBALNOG RATA
Rat koji je započeo kao lokalni konflikt ubrzo je prerastao u globalnu katastrofu. Srbija je, uprkos početnim pobjedama na Ceru i Kolubari 1914. godine, do kraja 1915. godine bila okupirana, nakon čega je uslijedilo dramatično povlačenje preko Albanije.
Austro-Ugarska, iako velika sila, tokom rata se suočila s ekonomskim slomom, unutrašnjim krizama i vojnom iscrpljenošću. Nakon proboja Solunskog fronta 1918. godine, Monarhija se raspala, a na njenim ruševinama nastale su nove države u srednjoj i jugoistočnoj Evropi.
NASLIJEĐE GAVRILA PRINCIPA: IZMEĐU MITA I HISTORIJE
Lik Gavrila Principa ostao je jedno od najkontroverznijih pitanja regionalne historije. Tokom proteklog stoljeća, njegov čin je različito tumačen – od atentatora i teroriste do revolucionara i nacionalnog heroja.
U Austro-Ugarskoj bio je proglašen državnim neprijateljem i simbolom subverzije, dok je u Kraljevini SHS i kasnije Jugoslaviji njegov status varirao između slavljenja i političke opreznosti.
Tokom Drugog svjetskog rata i NDH, njegovo naslijeđe bilo je zabranjeno, dok je u socijalističkoj Jugoslaviji reinterpretiran kao simbol antikolonijalne borbe i otpora imperijalizmu. Nakon raspada Jugoslavije, njegovo ime ponovo postaje predmet političkih i nacionalnih interpretacija.
MJESTO GDJE JE HISTORIJA PRELOMLJENA
Danas je mjesto atentata jedna od najposjećenijih tačaka u Sarajevu, gdje se nalazi Muzej Sarajeva 1878–1918. Posjetioci iz cijelog svijeta dolaze da vide eksponate i mjesto koje se često naziva “nultom tačkom 20. stoljeća”.
Iako i dalje postoje različita tumačenja i političke interpretacije, Sarajevski atentat ostaje događaj koji je iz lokalnog sukoba prerastao u globalni historijski preokret – i trajno obilježio modernu historiju čovječanstva.
