Evropska unija razmatra promjenu jednog od svojih najosjetljivijih i najsporijih političkih procesa – proširenja. U Briselu se sve ozbiljnije govori o modelu „postepene integracije“, koji bi državama kandidatima omogućio da postanu dio pojedinih evropskih politika i ekonomskih tokova mnogo prije formalnog članstva.
Ideja, koja se u evropskim institucijama razvija kao odgovor na dugogodišnje zastoje u pregovorima, ima za cilj da oživi proces proširenja koji je u posljednjoj deceniji izgubio na dinamici i političkom zamahu.
Evropske pogodnosti prije evropskog pasoša
Suština novog pristupa jeste da se članstvo više ne posmatra kao jednokratni politički trenutak, već kao proces koji se odvija u fazama. Kandidatske zemlje bi tako, umjesto čekanja na konačno odobrenje, postepeno dobijale pristup dijelovima evropskog tržišta, fondovima i programima saradnje.
Politička prava, međutim, ostaju rezervisana isključivo za punopravne članice. Time se pokušava izbjeći ranije kontroverze oko ideja koje su podrazumijevale djelimično političko uključivanje država koje još nisu ispunile sve uslove.
Briselski zvaničnici ovaj koncept opisuju kao „pragmatični kompromis“ između potrebe da se Unija širi i straha da bi prebrzo proširenje moglo narušiti unutrašnju koheziju.
Logika „više reformi – više koristi“
Ključna novina je uvođenje sistema koji bi direktno nagrađivao reforme. Svaka država kandidat bi, u zavisnosti od tempa usklađivanja sa evropskim standardima, dobijala veći ili manji pristup pogodnostima Unije.
Na taj način, proširenje bi se pretvorilo u dinamičan proces u kojem napredak više nije apstraktan, nego konkretno mjerljiv kroz ekonomske i institucionalne koristi.
U Evropskoj komisiji vjeruju da bi takav model mogao smanjiti frustraciju i kod kandidata i kod država članica, koje već godinama izražavaju oprez prema novim prijemima.
Politički vjetar u leđa iz ključnih prijestonica
Za razliku od ranijih reformskih prijedloga koji su ostajali bez šire podrške, ovaj model dobija sve više političke težine unutar Unije. Francuska i Njemačka, kao najuticajnije članice, pokazuju spremnost da podrže ideju „faznog članstva“, uz argument da bi to omogućilo kontrolisaniji i predvidljiviji proces proširenja.
U Briselu se očekuje da bi okvir mogao biti formalno predstavljen liderima EU na jednom od narednih samita Evropskog vijeća, gdje će se odlučivati o njegovoj političkoj budućnosti.
Između entuzijazma i opreza
Iako se model predstavlja kao rješenje za „umorni proces proširenja“, reakcije su podijeljene. Dok dio evropskih zvaničnika u njemu vidi način da se kandidatske zemlje zadrže na reformskom kursu, drugi upozoravaju da bi se mogla stvoriti nova vrsta dugotrajnog „međustatusa“ – u kojem zemlje ostaju u evropskoj orbiti bez stvarnog članstva.
Posebno osjetljivo pitanje ostaje politička ravnoteža: da li će „evropske beneficije bez političkog glasa“ biti dovoljan motiv, ili bi mogle izazvati osjećaj trajne nejednakosti među državama.
Kandidati u različitim fazama puta
Danas u procesu proširenja učestvuje više zemalja koje se nalaze u različitim fazama približavanja Uniji. Neke, poput Crne Gore, već godinama vode pregovore i smatraju se tehnički najspremnijima, dok su druge, poput Ukrajine i Moldavije, tek nedavno dobile ubrzani politički zamah za otvaranje pregovora.
Istovremeno, pojedini dugogodišnji kandidati i dalje se suočavaju s usporenim napretkom, što dodatno pojačava potrebu za novim modelom koji bi unio više fleksibilnosti u cijeli proces.
Evropska unija, čini se, pokušava pronaći balans između proširenja i stabilnosti – između obećanja i realnosti – u trenutku kada je pitanje njenog daljeg širenja ponovo postalo jedno od ključnih političkih tema na kontinentu.
